🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य नावेचा आधार घेऊन नदी पार करतो पण पाण्यात भिजत नाही, त्याचप्रमाणे जो मनुष्य आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) योग्य रीतीने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता पार पाडतो, त्याला या संसाररूपी सागरातील दुःखाचे चटके बसत नाहीत. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म करूनही त्यात न अडकणे हीच खरी युक्ती आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष दिल्यास कामाचा ताण येत नाही आणि यश मिळते.

कर्म करूनही संसारातील दुःखांपासून मुक्त कसे राहावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आदर्श कर्मयोग्याचे लक्षण सांगतात. जो मनुष्य कर्म करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार बाळगत नाही किंवा 'मला हे फळ मिळावे' असा कोणताही संकल्प मनात धरत नाही, त्याचे कर्म बंधनाला कारणीभूत ठरत नाही. त्याने कर्माच्या फळाची आसक्ती पूर्णपणे त्यागलेली असते. अशा व्यक्तीचे कर्म हे केवळ कर्तव्य भावनेने केलेले असते, त्यामुळे ते ज्ञानाच्या अग्नीत जळून शुद्ध झालेले असते.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा अभ्यास करताना 'मला पहिला नंबरच मिळाला पाहिजे' या दडपणाखाली न राहता, केवळ ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे तणाव कमी होतो आणि यश मिळण्याची शक्यता वाढते.

भगवद्गीतेच्या चौथ्या अध्यायातील १९ व्या श्लोकावर भाष्य करताना ज्ञानेश्वर महाराज येथे निष्काम कर्मयोग्याचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या लक्षणांचे सखोल विवेचन करतात. ते म्हणतात की, ज्याने आपल्या अंतःकरणावर विजय मिळवला आहे, असा पुरुष बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) संपर्कात आला तरी त्याचे वैराग्य ढळत नाही. सामान्यतः इंद्रिये विषयांकडे धाव घेतात आणि माणसाला मोहात पाडतात, परंतु आत्मसंयमी पुरुषाची इंद्रिये त्याच्या नियंत्रणात असतात. जरी ती इंद्रिये नैसर्गिक प्रवृत्तीनुसार विषयांमध्ये वावरली, तरी त्या पुरुषाच्या मनात राग (आसक्ती) किंवा द्वेष निर्माण होत नाही. तो या द्वंद्वांच्या पलीकडे गेलेला असतो, त्यामुळे त्याचे मानसिक संतुलन आणि शांती अबाधित राहते.

दैनंदिन जीवनात, आपण सोशल मीडिया किंवा चविष्ट पदार्थांच्या सानिध्यात असतानाही, जर आपण आपल्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करू शकलो आणि त्या गोष्टींच्या आहारी गेलो नाही, तर आपण या ओवीचा अर्थ जगत आहोत. उदाहरणार्थ, अभ्यासाच्या वेळी मोबाईल जवळ असूनही तो न वापरणे हा एक प्रकारचा इंद्रिय संयम आहे.

आत्मसंयमी पुरुष विषयांच्या सानिध्यात राहूनही कसा अलिप्त राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.