🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अज्ञानाचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ज्याप्रमाणे जन्मांध व्यक्तीला प्रकाशाचे अस्तित्व किंवा दिव्याची ज्योत दिसत नाही, त्याप्रमाणे ज्या मनुष्याच्या अंतःकरणात अज्ञानाचा अंधकार भरलेला असतो, त्याला आत्मज्ञानाचा प्रकाश कधीच जाणवत नाही. अज्ञान हे बुद्धीला ग्रासून टाकते, ज्यामुळे मनुष्याला योग्य आणि अयोग्य यातील फरक समजत नाही. हे अज्ञानच माणसाला सत्यापासून दूर ठेवते.

जर आपण नवीन गोष्टी शिकायला तयार नसू (अज्ञान), तर आपल्याला प्रगतीची संधी (प्रकाश) दिसत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विषयाची भीती मनात धरून बसलो तर तो विषय कधीच सोपा वाटणार नाही.

अज्ञानामुळे मनुष्याची दृष्टी कशी धूसर होते, हे स्पष्ट करण्यासाठी ज्ञानेश्वर महाराज अंधळ्याचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. पावसाळ्यात अनेक नद्या समुद्राला येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली मर्यादा सोडून बाहेर येत नाही. तसेच उन्हाळ्यात नद्या आटल्या तरी तो कमी होत नाही. तो सदैव आपल्या स्वरूपात पूर्ण असतो. त्याचप्रमाणे, ज्या पुरुषाच्या ठिकाणी सर्व प्रकारचे विषय किंवा भोग प्राप्त झाले तरी त्याच्या मनाची शांती ढळत नाही आणि तो आपल्या आत्मस्वरूपात स्थिर राहतो, तोच खरा स्थितप्रज्ञ होय. बाह्य परिस्थितीचा त्याच्या अंतर्मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

दैनंदिन जीवनात सुख किंवा दुःख आले तरी समुद्रासारखे गंभीर आणि शांत राहावे. उदाहरणार्थ, नोकरीत बढती मिळाली म्हणून खूप हुरळून न जाता किंवा नुकसान झाले म्हणून खचून न जाता आपले मानसिक संतुलन राखणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची मानसिक स्थिती समुद्राच्या उदाहरणाने स्पष्ट करताना ज्ञानेश्वर महाराज हे निरूपण करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानासाठी बुद्धीचे स्थैर्य अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत मन चंचल असते आणि इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत बुद्धी स्थिर राहू शकत नाही. ज्याप्रमाणे वारा शांत झाल्यावर पाण्याचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसते, त्याचप्रमाणे जेव्हा साधक आपल्या मनाला आवरतो आणि इंद्रियांवर विजय मिळवतो, तेव्हा त्याची बुद्धी नैसर्गिकरित्या स्थिर आणि शांत होते. हाच स्थितप्रज्ञ होण्याचा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या कामात यश मिळवायचे असेल, तर मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनाच्या साधनांपासून (इंद्रियांपासून) मन बाजूला काढून एकाग्र करणे आवश्यक आहे. जेव्हा आपण मनावर ताबा मिळवतो, तेव्हा आपली निर्णयक्षमता आणि बुद्धी अधिक कार्यक्षम होते.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी मन आणि इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे, हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत.