🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचा गाभा समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्म (स्वधर्म) कधीही टाळू नये. ते कर्म केवळ एक ओझे किंवा सक्ती म्हणून न करता, अत्यंत प्रेमाने आणि निष्ठेने करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य निस्वार्थ भावनेने आणि ईश्वराप्रती प्रेमाने करतो, तेव्हा तेच कर्म बंधनाचे कारण न ठरता आपल्याला 'परम पुरुषार्था'कडे म्हणजेच मोक्षाकडे घेऊन जाते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा कर्मातील फळाची आसक्ती सोडून ते आनंदाने करणे हाच खरा मार्ग आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे (जसे की अभ्यास किंवा नोकरी) कंटाळा न करता आनंदाने केली पाहिजेत. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने अभ्यास हा केवळ गुणांसाठी न करता, विषयावरील प्रेमापोटी केला तर त्याला ज्ञान आणि यश दोन्ही सहज प्राप्त होतात.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्तव्याचे पालन प्रेमाने करण्याचा सल्ला देतात.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाची तुलना समुद्राशी करतात. ज्याप्रमाणे समुद्रात अनेक नद्या येऊन मिळतात, तरीही समुद्र आपली पातळी सोडत नाही किंवा अस्वस्थ होत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुषाच्या ठिकाणी सर्व विषय आले तरी तो विचलित होत नाही. तो 'पूर्णकाम' असतो कारण त्याला आत्मसुखाचा लाभ झालेला असतो. त्याच्या मनात कोणतीही नवीन इच्छा निर्माण होत नाही, कारण तो स्वतःच आनंदाचे माहेरघर झालेला असतो. बाह्य जगातील घडामोडींचा त्याच्या अंतर्मनावर कोणताही परिणाम होत नाही.

आपल्या आयुष्यात कितीही सुख-दु:ख आले तरी समुद्राप्रमाणे शांत राहावे. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी कोणाकडून कौतुक झाले किंवा टीका झाली, तरीही आपले मानसिक संतुलन ढळू न देता आपले कर्तव्य करत राहणे, हाच या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना तो समुद्राप्रमाणे कसा अचल असतो याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, 'काम' किंवा मानवी वासना ही जरी अत्यंत प्रबळ आणि अनावर वाटत असली, तरी ती अजिंक्य नाही. जेव्हा मनुष्य आपल्या विवेकाचा आणि स्थिर बुद्धीचा वापर करतो, तेव्हा या वासनेचे खरे स्वरूप उघड होते. ते मृगजळासारखे मिथ्या आहे हे समजते. वाळवंटात सूर्याच्या किरणांमुळे पाण्याचा भास होतो, पण सूर्याचे ज्ञान झाल्यावर तो भास जसा संपतो, तसाच आत्मज्ञानाच्या प्रकाशात बुद्धीने या कामावर विजय मिळवता येतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या गोष्टीचा अतिमोह होतो, तेव्हा घाबरून न जाता शांतपणे आपल्या बुद्धीने विचार करावा की हे सुख कायमस्वरूपी आहे का? उदाहरणार्थ, अभ्यासाऐवजी खेळण्याचा अतिमोह होत असेल, तर बुद्धीने स्वतःला भविष्यातील फायद्याची जाणीव करून देणे म्हणजे बुद्धीच्या बळाने मोहावर विजय मिळवणे होय.

अध्याय ३ च्या शेवटी, श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की बुद्धीच्या सामर्थ्याने 'काम' (वासना) या शत्रूवर कशा प्रकारे मात करता येते.