🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याला आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते, तेव्हा त्याच्या मनातील सर्व संशय नष्ट होतात. संशय हा अज्ञानाचा परिणाम आहे. ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर अंधाराचा लवलेशही उरत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानाचा प्रकाश पडल्यावर संशय आणि अज्ञान दोन्ही पूर्णपणे नाहीसे होतात. संशय मिटणे हीच ज्ञानाची खरी खूण आहे.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा भीती किंवा गोंधळात असतो कारण आपल्याला त्या विषयाचे पूर्ण ज्ञान नसते. जेव्हा आपण अभ्यास करून सत्य जाणून घेतो, तेव्हा आपला संशय दूर होतो आणि आपण आत्मविश्वासाने वागू शकतो. उदाहरणार्थ: अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हा संशय आहे, पण बॅटरीच्या प्रकाशात (ज्ञानात) तो संशय संपतो.

ज्ञान प्राप्त झाल्यावर संशय आणि अज्ञान कसे नष्ट होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्म टाळता येत नाही, म्हणून त्याने 'उचित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते 'सद्धर्म' म्हणजे नीतिमत्तेला धरून असावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे कर्म करताना मनाचा समतोल (मनोधर्म) ढळू न देता, फळाची आशा न धरता एकाग्रतेने करावे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना ते केवळ ओझे न मानता, आपले कर्तव्य समजून आणि प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून करावा.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य आणि सदाचार यांचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जेव्हा मनुष्य आपल्या इंद्रियांच्या विषयांचे (जसे की चव, रूप, स्पर्श) सतत चिंतन करतो, तेव्हा त्याच्या मनात त्या विषयांबद्दल ओढ निर्माण होते. हे चिंतनच सर्व अनर्थांचे किंवा विनाशाचे माहेरघर आहे. विषयांच्या ध्यानामुळे बुद्धी विचलित होते आणि माणसाचा अध:पात होतो. म्हणून आत्मोन्नती साधू इच्छिणाऱ्याने आपले मन अशा विषयांच्या विचारांपासून पूर्णपणे बाजूला काढले पाहिजे.

दैनंदिन जीवनात जर आपल्याला एखाद्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर अनावश्यक गोष्टींचे (उदा. सोशल मीडिया, जंक फूड) सतत विचार करणे टाळले पाहिजे, कारण हे विचारच आपल्या प्रगतीतील अडथळे ठरतात.

इंद्रियविषयांच्या चिंतनामुळे मानवी मनाचा अध:पात कसा होतो, याचे मानसशास्त्रीय विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.