🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते अर्जुनाला सांगतात की, ज्याप्रमाणे काळाचा शेवट झाला तरी आत्मा नष्ट होत नाही, त्याचप्रमाणे त्याला शस्त्राने किंवा इतर कोणत्याही मार्गाने मारणे शक्य नाही. शरीर हे नश्वर आहे, पण त्यातील चैतन्य (आत्मा) अविनाशी आहे. त्यामुळे शरीराच्या नाशासाठी दुःख करणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे.

जेव्हा आपण जीवनात अपयश किंवा प्रिय व्यक्तीच्या विरहामुळे खचून जातो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले अस्तित्व केवळ शरीरापुरते मर्यादित नाही. आपली आंतरिक शक्ती कायम असते. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता, आपल्यातील क्षमता ओळखून पुन्हा प्रयत्न करणे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाचा मोह दूर करण्यासाठी त्याला आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्यावर अज्ञानाचा पडदा असतो, तोपर्यंत त्याला स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख पटत नाही. जेव्हा गुरूंच्या उपदेशाने किंवा साधनेने आत्मज्ञानाचा उदय होतो, तेव्हा ते अज्ञान मुळासकट नष्ट होते. जसा सूर्य उगवल्यावर अंधार नाहीसा होतो आणि सर्व वस्तू स्पष्ट दिसतात, तसेच ज्ञानामुळे आत्मस्वरूप स्वतःलाच प्रकाशित करते. यात कोणत्याही बाह्य प्रकाशाची किंवा पुराव्याची गरज उरत नाही, कारण आत्मा हा स्वयंप्रकाशित आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या गोष्टीबद्दल चुकीचा समज (अज्ञान) करून घेतो, तेव्हा आपल्याला भीती किंवा दुःख वाटते. पण जेव्हा सत्य (ज्ञान) समजते, तेव्हा मन शांत होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून घाबरणे हे अज्ञान आहे, आणि टॉर्चच्या प्रकाशात ती दोरी आहे हे समजणे हे ज्ञान आहे.

आत्मज्ञानामुळे अज्ञानाचा नाश होऊन आत्मस्वरूपाचा साक्षात्कार कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व सांगतात. ते म्हणतात की, कर्मबंधनातून मुक्त होण्यासाठी कर्माचा त्याग करून चालत नाही, तर कर्मच करावे लागते. पण ते कर्म 'फळाची अपेक्षा न ठेवता' केले पाहिजे. जसा एखादा माणूस नदी पार करण्यासाठी नावेचा वापर करतो आणि पलीकडे गेल्यावर ती नाव तिथेच सोडतो, तसेच संसारातून किंवा मायेतून मुक्त होण्यासाठी विहित कर्मे करणे आवश्यक आहे. एकदा का आत्मज्ञान प्राप्त झाले की, कर्माचा अहंकार आणि कर्माचे फळ या दोन्ही गोष्टी आपोआप गळून पडतात. कर्मानेच कर्माचा नाश करण्याची ही कला म्हणजे निष्काम कर्मयोग होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' यापेक्षा 'मी माझे काम उत्तम कसे करेन' यावर लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्याऐवजी अभ्यासावर लक्ष केंद्रित केल्यास परीक्षेचा ताण (कर्मबंध) राहत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की कर्माचा त्याग न करता, कर्मात राहूनच कर्मापासून मुक्त कसे होता येते.