🕉️संस्कृत सुभाषित

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करतात की, आत्म्याचे अमरत्व आणि शरीराचे नश्वरत्व या सत्याचा विचार करून तू आता गोंधळून जाऊ नकोस. मोह आणि शोक सोडून देऊन हे आत्मज्ञानाचे विचार तुझ्या अंतःकरणात पक्के कर, जेणेकरून तुझे चित्त विचलित होणार नाही.

जेव्हा आपण संकटात असतो, तेव्हा डगमगून न जाता आपल्या ज्ञानावर आणि विचारांवर ठाम राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कठीण प्रश्न आला तरी घाबरून न जाता शांतपणे विचार करून उत्तर लिहावे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्मज्ञानाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून मनाची स्थिरता कशी महत्त्वाची आहे हे स्पष्ट करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याप्रमाणे एखाद्याला तहान लागली असेल, स्नान करायचे असेल किंवा शेती करायची असेल, तर एका मोठ्या जलाशयामुळे त्याच्या या सर्व गरजा एकाच ठिकाणी भागतात; त्याला वेगवेगळ्या विहिरींकडे धाव घेण्याची गरज उरत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, त्याला वेदांमधील वेगवेगळ्या कर्मकांडांची किंवा लहान-सहान फळांची गरज उरत नाही. त्याचा 'निश्चय' (आत्मबोध) हाच इतका व्यापक असतो की त्यात सर्व प्रकारचे पुरुषार्थ आणि आनंद सामावलेले असतात.

जीवनात मूळ तत्त्व किंवा ध्येय साध्य झाले की इतर छोट्या गोष्टी आपोआप साध्य होतात. उदाहरण: जर एखाद्या विद्यार्थ्याने विषयाचा मूळ गाभा (Concept) नीट समजून घेतला, तर त्याला परीक्षेतील प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर वेगळे पाठ करण्याची गरज उरत नाही.

आत्मज्ञान प्राप्त झालेल्या व्यक्तीची बुद्धी कशी स्थिर आणि परिपूर्ण असते, हे सांगताना माउली जलाशयाचे उदाहरण देतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाचा हा मार्ग इतका विलक्षण आहे की त्यासाठी संसाराचा त्याग करून अरण्यात जाण्याची आवश्यकता नाही. प्रपंचात राहूनही, जर मनुष्य आपली कर्तव्ये फळाची आशा न धरता आणि ईश्वराच्या चरणी अर्पण करून करतो, तर तो या योगाचा लाभ घेऊ शकतो. हा योग प्रपंचाच्या 'गावात' (म्हणजेच मोहात) न शिरताही साधता येतो, कारण तो आंतरिक शुद्धीवर भर देतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे करताना ती 'मी' पणा सोडून केली पाहिजेत. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केला, तर तो एक प्रकारचा योगच ठरतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानयोगाची सुलभता सांगत आहेत की हा योग संसारात राहूनही साधता येतो.