🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) अद्वैत स्थितीचे वर्णन करतात. ज्या व्यक्तीच्या अंतःकरणात 'मी' आणि 'दुसरा' असा कोणताही भेदभाव उरलेला नाही, ज्याला सर्व चराचर सृष्टी ही स्वतःचेच रूप वाटते, तोच आत्मज्ञानी आहे. त्याच्या दृष्टीने स्वतःमध्ये आणि विश्वामध्ये काहीही फरक नसतो, तो सर्वत्र एकाच परमात्म तत्त्वाचा अनुभव घेतो.

दैनंदिन जीवनात कोणाशीही वागताना जात, धर्म किंवा गरीब-श्रीमंत असा भेदभाव न करता सर्वांना समानतेने वागवणे आणि सर्वांमध्ये ईश्वराचे रूप पाहणे. उदाहरणार्थ, गरजूंना मदत करताना ती स्वतःचीच सेवा आहे असे मानणे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अद्वैत स्थितीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अद्वैत साक्षात्काराचे वर्णन करतात. जेव्हा एखाद्या साधकाला आत्मज्ञान प्राप्त होते, तेव्हा त्याला चराचर सृष्टीमध्ये स्वतःच्या आत्म्याव्यतिरिक्त दुसरे काहीही दिसत नाही. 'मी' आणि 'जग' हा भेद संपून सर्वत्र एकाच चैतन्याचा अनुभव येतो. ज्याची ही दृष्टी स्थिर झाली आहे आणि जो या अद्वैत भावात ठाम आहे, तोच खरा जीवन्मुक्त आहे. यात कोणतीही शंका नाही, असे प्रतिपादन येथे केले आहे.

दैनंदिन जीवनात सर्वांमध्ये एकच अंश आहे हे समजल्यास आपण कोणाचाही द्वेष करणार नाही. उदाहरणार्थ, शाळेत सर्व मित्र-मैत्रिणींना स्वतःसारखेच मानून त्यांच्याशी प्रेमाने वागणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची दृष्टी आणि त्याची मुक्ती याबद्दल श्रीकृष्ण (ज्ञानेश्वरांच्या शब्दांत) सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वरीच्या पहिल्या अध्यायातील ही ओवी कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रत्यक्ष प्रारंभाचे वर्णन करते. जेव्हा कौरव सैन्यामध्ये उत्साह निर्माण करण्याची गरज होती, तेव्हा सेनापती भीष्म पितामहाने अत्यंत पराक्रमाने सिंहासारखी गर्जना केली. त्यानंतर त्यांनी आपला दिव्य शंख इतक्या जोरात फुंकला की त्याचा प्रचंड आवाज आकाशात सर्वत्र पसरला. संत ज्ञानेश्वर महाराज यातून भीष्मांचे सामर्थ्य आणि युद्धाची भीषणता स्पष्ट करतात.

जेव्हा आपण एखादे मोठे कार्य सुरू करतो, तेव्हा आत्मविश्वास आणि धैर्याने त्याची घोषणा करणे आवश्यक असते. उदाहरण: नवीन व्यवसाय किंवा कठीण परीक्षेला सामोरे जाताना मनात भीती न बाळगता आत्मविश्वासाने सुरुवात करणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या आरंभी भीष्म पितामहाने शंख फुंकून युद्धाची घोषणा केली, त्या प्रसंगाचे हे वर्णन आहे.