🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून आत्म्याचे शुद्ध स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जरी शरीर, इंद्रिये आणि बुद्धी विविध कर्मे करत असली, तरी आत्मा हा स्वतः काहीही करत नाही. तो केवळ साक्षी असतो. हे 'अकर्तृत्व' (न करण्याचे तत्व) आत्म्याच्या मूळ स्वभावातच आहे. ज्याप्रमाणे सूर्य प्रकाश देतो पण तो कर्मात अडकत नाही, त्याप्रमाणे आत्मा कर्मांपासून अलिप्त असतो. हे ज्ञान प्राप्त होणे म्हणजेच मोक्षाच्या मार्गावर चालणे होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मीच हे केले' असा अहंकार न बाळगता, आपण केवळ एक माध्यम आहोत ही भावना ठेवावी. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळाल्यावर केवळ स्वतःच्या कष्टाचा गर्व न करता, मिळालेली बुद्धी आणि परिस्थिती ही ईश्वरी देणगी आहे असे मानल्यास मन शांत राहते.

शरीराद्वारे होणाऱ्या कर्मांच्या पलीकडे आत्मा कसा अकर्ता आहे, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अकर्मा'ची स्थिती स्पष्ट करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष देहबुद्धी सोडून वागत असतो. तो जरी शरीराने लौकिक कर्मे करताना दिसला, तरी त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पेरले तरी त्याला अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त अंतःकरणाने केलेले कर्म फळ देत नाही आणि व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. अशा कर्मालाच 'साचोकारें' म्हणजे खरोखर अकर्म म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय न घेता ती ईश्वरी सेवा मानणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात का अडकवत नाहीत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या अलिप्ततेचा (Detachment) सिद्धांत स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपली विहित कर्तव्ये अवश्य करावीत, परंतु ती करताना आपण स्वतः त्या कर्माचे कर्ते आहोत असा अहंकार बाळगू नये. ज्याप्रमाणे कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि पाण्यातच राहते, तरीही पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही, त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष संसारात राहून सर्व कर्मे करतो, पण कर्माच्या फळापासून किंवा बंधनापासून तो मुक्त असतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना आपण आपले सर्वोत्तम योगदान द्यावे, पण निकालाची अति चिंता करू नये. उदाहरणार्थ, एखाद्या प्रकल्पात काम करताना यश मिळाले किंवा अपयश, दोन्ही परिस्थितीत मनाचे संतुलन राखणे म्हणजे कमळाच्या पानासारखे अलिप्त राहणे होय.

ज्ञानी पुरुष कर्माच्या बंधनात न अडकता कर्म कसे करतो, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज कमळाच्या पानाचे उदाहरण देतात.