🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, इंद्रियांच्या द्वारे मिळणारे जे भोग आहेत, ते वरवर सुखकारक वाटले तरी प्रत्यक्षात ते केवळ दुःखालाच जन्म देतात. ज्याप्रमाणे विष कालवलेले अन्न खाताना गोड लागते पण परिणामी मृत्यू ओढवते, तसेच हे विषय आहेत. हे भोग सुरुवातीला आणि शेवटीही कष्टदायकच असतात. ज्ञानी पुरुष हे सत्य जाणतो, म्हणून तो क्षणभंगुर सुखाच्या मागे न लागता आत्मसुखात रममाण होतो. अर्जुनाला सावध करताना माउली म्हणतात की, हे विषय म्हणजे दुःखाची खाण आहेत हे लक्षात घे.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा तात्पुरत्या सुखासाठी (उदा. अति खाणे किंवा आळस) चुकीचे निर्णय घेतो. हे सुख नंतर आजार किंवा पश्चात्ताप देते. हे ओळखून स्वतःवर संयम ठेवणे म्हणजे या ओवीचा वापर करणे होय.

भगवद्गीतेच्या ५ व्या अध्यायातील २२ व्या श्लोकावर भाष्य करताना माउली विषयभोगांचे स्वरूप स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (स्थिर बुद्धी असलेल्या व्यक्तीचे) लक्षण सांगत आहेत. ज्याप्रमाणे पौर्णिमेचा शीतल चंद्र पाहून चकोर पक्षी अत्यंत तृप्त आणि आनंदी होतो, त्याचप्रमाणे जो पुरुष सर्व प्राणीमात्रांमध्ये आणि सर्व अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थितीमध्ये एकाच आत्मभावाने वागतो, ज्याच्या मनात कोणाबद्दलही भेदभाव नसतो, तोच खरा ज्ञानी समजावा. त्याची दृष्टी चंद्रासारखी सर्वांना सुख देणारी आणि शांत असते.

दैनंदिन जीवनात आपण सर्वांशी भेदभाव न करता प्रेमाने आणि आदराने वागले पाहिजे. उदाहरणार्थ, शाळेत किंवा कामाच्या ठिकाणी आपल्या आवडीच्या आणि नावडत्या अशा दोन्ही व्यक्तींशी सारख्याच सभ्यतेने वागणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाची (स्थिर बुद्धी असलेल्या पुरुषाची) लक्षणे सांगत आहेत, जो सर्व परिस्थितीत शांत राहतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत ज्ञानाच्या प्रकटीकरणाची स्थिती स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याच्या मनात 'मी हे करीन' किंवा 'मला हे फळ मिळावे' असा कोणताही स्वार्थी संकल्प (कलंक) उरत नाही, आणि जेव्हा तो कर्माच्या फळावर अवलंबून राहत नाही (पांगु), तेव्हा त्याचे अंतःकरण शुद्ध होते. अशा शुद्ध आणि शांत अंतःकरणात आत्मज्ञान बाहेरून मिळवावे लागत नाही, तर ते सूर्यासारखे स्वतःहून प्रकाशित होते.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला काय मिळेल?' या विचारापेक्षा 'मी हे काम सर्वोत्तम कसे करेन?' यावर लक्ष दिल्यास कामाचा ताण येत नाही आणि बुद्धी अधिक तल्लख चालते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत मार्कांचा विचार सोडून फक्त विषयाच्या आकलनावर लक्ष दिल्यास ज्ञान आपोआप मिळते.

निष्काम कर्म आणि शुद्ध अंतःकरणामुळे आत्मज्ञानाची प्राप्ती कशी होते, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.