🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्माचे रहस्य स्पष्ट करतात. ज्ञानी पुरुष जगाच्या कल्याणासाठी सर्व कर्मे करतो, परंतु त्याच्या मनात 'मी हे करतोय' असा अहंकार किंवा कर्तेपणा नसतो. ज्याप्रमाणे धान्याचे दाणे एकदा भाजले की त्यांची अंकुरण क्षमता नष्ट होते आणि ते जमिनीत पेरले तरी पुन्हा उगवू शकत नाहीत, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानाच्या अग्नीत भाजलेली कर्मे पुनर्जन्माला किंवा कर्माच्या बंधनाला कारणीभूत ठरत नाहीत. हे 'अकर्म' स्थितीचे सुंदर वर्णन आहे.

आपण आपले कर्तव्य पार पाडताना 'मी हे केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय घेण्याऐवजी, ती आपली जबाबदारी होती असे मानल्यास आपल्याला मानसिक शांती मिळते आणि अहंकाराचा त्रास होत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात कसा अडकत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने गोंधळून न जाता आपल्या वाट्याला आलेले जे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) आहे, तेच ओळखावे. जे कर्म करणे नैतिकदृष्ट्या आणि शास्त्रानुसार योग्य आहे, तेच कर्म कोणत्याही फळाची अपेक्षा न ठेवता अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने सतत करत राहावे. स्वधर्माचे आचरण हेच ईश्वराची खरी सेवा आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात, तर अभ्यास करणे हा तुमचा 'स्वधर्म' आहे. परीक्षेच्या निकालाची चिंता करण्यापेक्षा, दररोज प्रामाणिकपणे आणि उत्तम प्रकारे अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माच्या पालनाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी इंद्रियनिग्रह अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत इंद्रिये विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. म्हणून श्रीकृष्ण अर्जुनाला उपदेश करतात की, त्याने आपल्या सर्व ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना संयमित करावे. जेव्हा इंद्रिये बुद्धीच्या ताब्यात येतात, तेव्हाच मनुष्य खऱ्या अर्थाने स्थिरप्रज्ञ होतो आणि त्याला आंतरिक शांती लाभते.

परीक्षेचा अभ्यास करताना टीव्ही किंवा मोबाईलकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवणे आणि अभ्यासात एकाग्र होणे, हे या ओवीचे दैनंदिन जीवनातील उदाहरण आहे.

स्थितप्रज्ञ अवस्था प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियनिग्रहाची आवश्यकता श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत.