🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा पुरुषाचे) लक्षण सांगत आहेत. ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, त्याच्या सर्व वासना आणि भौतिक इच्छा आपोआप लोप पावतात. तो स्वतःमध्येच पूर्णत्व अनुभवतो, त्यामुळे त्याला बाह्य जगाकडून कोणत्याही सुखाची अपेक्षा उरत नाही. तो संशयरहित (निभ्रांत) होऊन अखंड आत्मसुखात निमग्न असतो. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेला समुद्र नद्यांच्या येण्याने विचलित होत नाही, तसाच हा पुरुष आत्मलाभाने नेहमी तृप्त असतो.

खरे सुख हे बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून आपल्या मनाच्या समाधानात असते. उदाहरणार्थ, जर आपण आपल्याकडे असलेल्या गोष्टींचा आनंद घ्यायला शिकलो आणि सतत दुसऱ्यांशी तुलना करणे थांबवले, तर आपणही या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे तृप्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा व्यक्तीची) पूर्णत्वाची अवस्था स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'शब्दब्रह्म' म्हणून करतात. गणपती हा केवळ देव नसून तो बुद्धी आणि विद्येचा उगम आहे. जगातील सर्व भाषा, शास्त्रे आणि चौसष्ट कलांचा उगम गणेशापासून होतो. जसे माहेर हे मुलीसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि हक्काचे ठिकाण असते, तसेच सर्व कलांसाठी गणेश हे हक्काचे स्थान आहे. तो आपल्या बुद्धीला प्रकाशित करतो, ज्यामुळे आपल्याला कठीण विषय समजण्यास मदत होते. हा गणेश म्हणजे केवळ मूर्ती नसून तो आत्मप्रकाशाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण नवीन काही शिकतो किंवा लिहितो, तेव्हा आपल्या विचारांमध्ये स्पष्टता येण्यासाठी गणेशाचे (बुद्धीचे) स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी किंवा एखादी कला सादर करण्यापूर्वी मन एकाग्र करण्यासाठी या ओवीचा अर्थ लक्षात घ्यावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्रीगणेशाची स्तुती करत आहेत. गणेश हा बुद्धीची देवता आणि सर्व कलांचे उगमस्थान आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) मानसिक स्थितीचे सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे जलचर प्राणी पाण्याचा त्याग करून जगू शकत नाही आणि पाण्यात गेल्यावरच त्याला सुरक्षितता व विश्रांती मिळते, त्याचप्रमाणे ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, असा पुरुष जेव्हा आपल्या अंतरात्म्यात लीन होतो, तेव्हाच त्याला जगातील सर्व त्रासांपासून मुक्ती मिळून 'निवांत' अवस्था प्राप्त होते. बाह्य जगातील विषय त्याला विचलित करू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला खूप ताण येतो, तेव्हा आपण बाहेर उपाय शोधण्यापेक्षा थोडा वेळ शांत बसून स्वतःच्या मनाचा कानोसा घेतला पाहिजे. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी मनात भीती असेल तर डोळे मिटून स्वतःवर विश्वास ठेवल्यास माशाप्रमाणे आपल्यालाही मनात शांती मिळते.

स्थितप्रज्ञाला शांती कशी लाभते, हे सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज जलचराचे उदाहरण देत आहेत.