🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञ अवस्थेचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, ज्या साधकाची बुद्धी आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणी अढळ झाली आहे, ज्याला बाह्य जगातील द्वंद्व (सुख-दु:ख, मान-अपमान) विचलित करू शकत नाही, तोच खरा ज्ञानी होय. असा पुरुष केवळ या जगातच नव्हे, तर स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत श्रेष्ठ आणि परिपूर्ण मानला जातो. त्याची शांती नैसर्गिक असते आणि ती कोणत्याही परिस्थितीत ढळत नाही.

दैनंदिन जीवनात कठीण प्रसंगी डगमगून न जाता मनाचा संयम राखणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय. उदाहरणार्थ, कामाच्या ठिकाणी एखादी मोठी चूक झाली तरी घाबरून न जाता शांत डोक्याने त्यावर उपाय शोधणे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञ पुरुषाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) लक्षणे सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे दिव्य स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, सृष्टीतील प्रत्येक विहित कर्म हे परब्रह्मापासूनच निर्माण झाले आहे. वेदांची उत्पत्ती सुद्धा ईश्वरापासून झाली असून तेच वेद आपल्याला कर्माचे मार्गदर्शन करतात. जेव्हा एखादी व्यक्ती निस्वार्थ भावनेने आपले कर्तव्य पार पाडते, तेव्हा ते कर्म केवळ शारीरिक हालचाल न राहता प्रत्यक्ष ब्रह्मरूप होते. थोडक्यात, कर्म आणि ब्रह्म हे वेगळे नसून कर्माच्या माध्यमातूनच आपण ईश्वराशी जोडले जातो.

आपले दैनंदिन काम (उदा. अभ्यास किंवा नोकरी) करताना ते ओझे न मानता 'ही ईश्वराची सेवा आहे' या भावनेने करावे. उदाहरण: रस्ता साफ करणाऱ्या व्यक्तीने जर ते काम 'समाजाची सेवा' म्हणून केले, तर ते कर्म ब्रह्मरूप होते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज कर्माची उत्पत्ती आणि त्याचा परब्रह्माशी असलेला अतूट संबंध स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य नावेचा आधार घेऊन नदी पार करतो पण पाण्यात भिजत नाही, त्याचप्रमाणे जो मनुष्य आपली विहित कर्तव्ये (कर्मे) योग्य रीतीने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता पार पाडतो, त्याला या संसाररूपी सागरातील दुःखाचे चटके बसत नाहीत. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, कर्म करूनही त्यात न अडकणे हीच खरी युक्ती आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास करताना किंवा काम करताना 'मला काय मिळेल' यापेक्षा 'मी माझे काम सर्वोत्तम कसे करेन' यावर लक्ष दिल्यास कामाचा ताण येत नाही आणि यश मिळते.

कर्म करूनही संसारातील दुःखांपासून मुक्त कसे राहावे, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.