🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, ज्याला आत्मज्ञान प्राप्त झाले आहे, तो व्यवहारात सर्व कर्मे करत असतानाही अंतर्यामी अकर्ता असतो. जसे सूर्याच्या प्रकाशात जगाचे सर्व व्यवहार चालतात, पण सूर्य स्वतः काहीही करत नाही, तद्वतच ज्ञानी पुरुष प्रकृतीच्या प्रेरणेने शरीराद्वारे कर्मे होऊ देतो, पण स्वतःचा अहंकार त्यात मिसळत नाही. त्याचे कर्म हे कर्माच्या बंधनातून मुक्त असते कारण त्यात 'मी कर्ता आहे' हा भाव नसतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच केले' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरण: घरातील कामे करताना किंवा ऑफिसमध्ये काम करताना फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडावे.

आत्मज्ञानी पुरुष कर्मात असूनही कर्मापासून अलिप्त कसा राहतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, विषयांचे (भोगांचे) आकर्षण इतके प्रबळ असते की त्यांचे केवळ नाव ऐकल्यानेही मनात विकार निर्माण होऊ शकतात. म्हणून साधकाने केवळ कृतीतूनच नव्हे, तर श्रवणातूनही विषयांचा त्याग करावा. मनाला बाह्य जगातील विचलित करणाऱ्या गोष्टींपासून दूर ठेवून अंतर्मुख करणे, हेच स्थिर बुद्धीचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर आपल्याला एखाद्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करायचे असेल, तर विचलित करणाऱ्या गोष्टींपासून (उदा. सोशल मीडियावरील अनावश्यक चर्चा किंवा अफवा) दूर राहणे आवश्यक आहे. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात टीव्ही किंवा मोबाईलवरील मनोरंजनाचे नावही काढू नये जेणेकरून मन अभ्यासात स्थिर राहील.

स्थितप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा मिळवणे किती आवश्यक आहे हे श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा) उत्तम उदाहरण देतात. कासव जेव्हा संकटाची चाहूल लागते किंवा जेव्हा त्याला इच्छा होते, तेव्हा आपले पाय आणि डोके सहजपणे आपल्या कडक कवचात ओढून घेते. त्याचप्रमाणे, ज्याने स्वतःच्या मनावर विजय मिळवला आहे, तो साधक बाह्य जगातील प्रलोभने किंवा विषयांकडे धावणाऱ्या आपल्या इंद्रियांना (डोळे, कान, जीभ इ.) कोणत्याही कष्टाशिवाय आवरतो. हे इंद्रियनिग्रह जबरदस्तीने नसून ते आत्मज्ञानाच्या बळावर अत्यंत सहजतेने घडते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण महत्त्वाचे काम करत असतो आणि मोबाईल किंवा टीव्हीमुळे आपले लक्ष विचलित होते, तेव्हा कासवाप्रमाणे आपली इंद्रिये त्या विषयापासून बाजूला करून पुन्हा कामावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे शिक्षण आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, इंद्रियांवर ताबा कसा मिळवावा हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.