🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते सांगतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनुसार वागू नये. त्याऐवजी, जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या वाट्याला आलेले 'विहित' (शास्त्रसंमत) कर्तव्य आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनात फळाची कोणतीही अपेक्षा न ठेवता ते अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाडावे. फळाची आसक्ती सोडल्यामुळे कर्माचे बंधन निर्माण होत नाही.

एका विद्यार्थ्याने परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता न करता, केवळ आपला अभ्यास हे आपले कर्तव्य मानून तो प्रामाणिकपणे करणे, हे या ओवीचे उत्तम उदाहरण आहे.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा मार्ग सांगताना कर्तव्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्म्याचे आणि परमात्म्याचे अमरत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्या मूळ तत्त्वामुळे हे संपूर्ण विश्व (त्रिभुवन) विस्तारले आहे, ते तत्त्व कधीही संपत नाही. जसे आकाशाला कोणीही स्पर्श करू शकत नाही किंवा नष्ट करू शकत नाही, तसेच या विश्वाचा आधार असलेला परमात्मा अव्यय आहे. बाह्य जग बदलत असले तरी, त्यामागील मूळ चैतन्य शक्ती शाश्वत आणि अविनाशी आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण संकटात असतो किंवा एखाद्या गोष्टीच्या हानीमुळे दुःखी होतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की आपले आंतरिक सामर्थ्य आणि आत्मा कधीही नष्ट होत नाही. उदाहरण: परीक्षेतील अपयश म्हणजे आयुष्याचा शेवट नाही, कारण तुमचे ज्ञान आणि प्रयत्न करण्याची शक्ती तुमच्यात कायम असते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला मृत्यूचे भय आणि शोक दूर करण्यासाठी आत्म्याचे अविनाशी स्वरूप समजावून सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते अर्जुनाला मार्गदर्शन करतात की, कर्म करणे हे मानवाचे कर्तव्य आहे. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षप्राप्तीचा मार्ग नाही, तर कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही. 'सांडीं वेगीं' या शब्दांतून त्यांनी फळाची आशा सोडण्याची निकड व्यक्त केली आहे. कर्मात गुंतून न पडता ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे, असा हा उपदेश आहे.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्याऐवजी, फक्त मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. फळाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक ताण कमी होतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्माचा त्याग न करता, कर्माच्या फळाचा त्याग कसा करावा हे समजावून सांगत आहेत.