🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला त्याच्या क्षत्रिय धर्माची जाणीव करून देतात. ते स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाचा विचार जरी घटकाभर बाजूला ठेवला, तरी व्यावहारिक दृष्टिकोनातून स्वधर्माचे पालन करणे हेच श्रेष्ठ आहे. क्षत्रियासाठी धर्मयुद्ध हे स्वर्गाचे द्वार मानले जाते. आपल्या विहित कर्मापासून परावृत्त होणे हे अधर्म असून, स्वधर्मात राहूनच मनुष्याची आध्यात्मिक प्रगती शक्य आहे. ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की स्वधर्म हाच मनुष्याचा खरा आधार आहे.

दैनंदिन जीवनात आपण ज्या भूमिकेत आहोत (उदा. पालक, कर्मचारी, नागरिक), त्या भूमिकेतील कर्तव्ये प्रामाणिकपणे पार पाडणे म्हणजे स्वधर्म पाळणे होय. उदाहरणार्थ, संकटाच्या वेळी घाबरून न जाता आपले काम करत राहणे हाच खरा मार्ग आहे.

अर्जुन युद्धाच्या प्रसंगी गोंधळलेला असताना श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या क्षत्रिय कर्तव्याची आणि स्वधर्माची आठवण करून देत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे सार सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने फळाची आशा न धरता केवळ आपले विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडणे हेच सर्वात श्रेष्ठ कार्य आहे. जेव्हा आपण आपले कर्म 'परम' म्हणजे ईश्वरी सेवा मानून करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर उलट मोक्षाचा मार्ग मोकळा करते. यात तिळमात्र शंका नाही की निष्काम कर्म हेच मुक्तीचे साधन आहे.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी केवळ मार्कांसाठी न शिकता ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे हे त्यांचे 'उचित कर्म' आहे. अशा निष्ठेने केलेल्या कर्मामुळे यश आणि मानसिक शांती (मोक्ष) नक्कीच मिळते.

स्वधर्माचे पालन आणि निष्काम कर्म केल्याने मोक्ष कसा प्राप्त होतो, याचे मार्गदर्शन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे मर्म स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये, तर कर्माच्या फळाचा त्याग करावा. जेव्हा आपण एखादे काम फळाच्या आशेने करतो, तेव्हा आपले लक्ष कामापेक्षा निकालावर जास्त असते, ज्यामुळे कामात चुका होऊ शकतात. निष्काम भावनेने केलेले कर्म हे बंधनास कारणीभूत ठरत नाही. हेच अध्यात्मिक प्रगतीचे 'वर्म' म्हणजेच गुपित आहे.

दैनंदिन जीवनात, जसे की एखाद्या खेळाडूने 'आपण जिंकू की हरू' याचा विचार न करता केवळ आपला खेळ सर्वोत्तम कसा होईल यावर लक्ष दिले पाहिजे. निकालाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो आणि मानसिक ताण कमी होतो.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेला निष्काम कर्मयोगाचा सिद्धांत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून विशद करत आहेत.