🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, मानवी मन नेहमी बाह्य जगातील विषयांकडे (शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गंध) धावत असते. जो साधक या बाह्य विषयांचा मोह पूर्णपणे सोडून देतो आणि बुद्धीने आत्मस्वरूपाचा विचार करतो, तोच स्थिर होतो. 'निःसंशय' होणे म्हणजे आत्मज्ञानाबद्दल कोणतीही शंका न उरणे. जेव्हा मन अंतर्मुख होते आणि स्वतःच्या स्वरूपात विसावते, तेव्हाच त्याला शाश्वत शांती मिळते. हेच संन्यासयोगाचे मर्म आहे.

दैनंदिन जीवनात अभ्यास किंवा काम करताना मोबाईल, टीव्ही यांसारख्या बाह्य आकर्षणांकडे दुर्लक्ष करून स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

इंद्रियांच्या विषयांचा त्याग करून अंतर्यामी स्थिर होणाऱ्या योग्याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे अर्जुनाचे वर्णन करत आहेत. अर्जुन केवळ एक महान योद्धा (धनुर्धर) नव्हता, तर तो अत्यंत दयाळू आणि सद्गुणी होता. 'कारुण्याचा सागर' आणि 'गुणांचा आगर' ही विशेषणे अर्जुनाच्या अंतःकरणाची विशालता आणि त्याच्यातील नैतिक मूल्यांची खोली दर्शवतात. युद्धाच्या प्रसंगीही त्याच्या मनात दयेचा भाव जागृत होणे हे त्याच्या उच्च आध्यात्मिक स्थितीचे लक्षण आहे. तो केवळ शस्त्राने बलवान नव्हता, तर गुणांनीही समृद्ध होता.

आपल्याकडे कितीही कौशल्य किंवा शक्ती असली तरी, मनात दया आणि चांगले गुण असणे महत्त्वाचे आहे. उदाहरणार्थ, वर्गात हुशार असूनही दुसऱ्याला मदत करण्याची वृत्ती ठेवणे म्हणजे 'गुणांचा आगर' होणे.

कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुनाच्या व्यक्तिमत्वाचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जो मनुष्य शरीर आणि इंद्रियांनी कर्मे करत असतानाही, 'मी कर्ता नाही' या आत्मज्ञानामुळे कर्माच्या फळापासून अलिप्त राहतो (कर्मात अकर्म पाहणे), आणि जो मनुष्य बाह्यतः कर्म सोडून बसला असला तरी मनात कर्माचे संकल्प-विकल्प करत असतो (अकर्मात कर्म पाहणे), या दोघांमधील फरक जो ओळखतो तोच खरा ज्ञानी आहे. असा पुरुष सर्व कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनात अडकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडणे. उदाहरण: घरातील कामे करताना ती केवळ जबाबदारी म्हणून न करता, ती ईश्वराची सेवा आहे या भावनेने केल्यास कर्माचा ताण येत नाही.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील गुपित समजावून सांगत आहेत, त्याचेच निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करत आहेत.