🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे अत्यंत सूक्ष्म तत्व समजावून सांगतात. ज्ञानी पुरुष शरीराने कर्मे करत असतानाही 'मी कर्ता आहे' असा अहंकार बाळगत नाही, म्हणून त्याचे कर्म 'अकर्म' ठरते. याउलट, एखादा माणूस बाहेरून शांत बसलेला दिसला तरी त्याच्या मनात जर वासना आणि विचारांचे चक्र चालू असेल, तर ते 'अकर्म' नसून 'कर्म'च आहे. जो हा भेद ओळखतो, तोच खरा आत्मज्ञानी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न ठेवता, ते आपले कर्तव्य म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, घरातील कामे करताना ती आनंदाने आणि निस्वार्थ भावनेने केल्यास ती कष्टाची वाटत नाहीत.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्माचे गुपित सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर माऊलींनी या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते अर्जुनाला उद्देशून म्हणतात की, मनुष्याला कर्म करणे पूर्णपणे थांबवता येत नाही, कारण शरीर आणि प्रकृतीचे धर्म त्याला कर्मात प्रवृत्त करतात. म्हणून कर्माचा त्याग करणे हा मार्ग नसून, कर्म करण्याच्या पद्धतीत बदल करणे आवश्यक आहे. कर्माचे फळ काय मिळेल याची हाव किंवा आसक्ती सोडून जेव्हा आपण आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. हेच खरे कर्मयोग आचरण आहे.

विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेत वेळ घालवण्यापेक्षा, केवळ मनापासून अभ्यास करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे. हेच फळाची आशा सोडून कर्म करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य करणे हाच मोक्षाचा मार्ग आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या जीवनात वावरताना जे जे कर्म 'उचित' म्हणजे योग्य आहे आणि जे 'प्रसंगें' म्हणजे परिस्थितीनुसार आपल्या वाट्याला आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. 'विहित' कर्माचा अर्थ असा की जे आपल्या अधिकारानुसार आणि धर्माप्रमाणे आपल्याला करणे प्राप्त आहे. असे कर्म निभ्रांतपणे (कोणतीही शंका न बाळगता) पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा, ते कर्तव्य भावनेने पूर्ण करणे हेच प्रगतीचे लक्षण आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा एखाद्या विद्यार्थ्याला कठीण विषयाचा अभ्यास करावा लागत असेल, तर तो कंटाळा न करता आपले 'विहित' कर्तव्य समजून पूर्ण करावा. उदाहरण: परीक्षेच्या वेळी अभ्यास करणे हे प्राप्त झालेले उचित कर्म आहे, ते टाळू नये.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्वधर्म आणि विहित कर्म करण्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत.