🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत आहेत. ते म्हणतात की, कर्माच्या बंधनात अडकण्याऐवजी तू कर्मावर विजय मिळवला पाहिजेस. 'कर्माच्या माथ्यावर पाय देणे' याचा अर्थ कर्माची फळे किंवा त्याचे परिणाम स्वतःवर हावी होऊ न देणे असा आहे. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता कर्तव्य भावनेने कार्य करतो, तेव्हा तो कर्माच्या बंधनापलीकडे जातो आणि कर्माचा स्वामी बनतो.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मला याचे काय फळ मिळेल' या चिंतेत न राहता, ते काम उत्तम प्रकारे करणे म्हणजे कर्मावर विजय मिळवणे होय. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने केवळ जिंकण्याच्या दडपणाखाली न खेळता खेळाचा आनंद घेऊन खेळणे.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला कर्माच्या बंधनातून मुक्त होऊन कर्तव्य कसे पार पाडावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाला सावध करत आहेत. श्रीकृष्ण म्हणतात की, युद्धाच्या वेळी अशा प्रकारे मोहग्रस्त होणे आणि कर्तव्यापासून पळ काढणे हे एका श्रेष्ठ वीराला शोभत नाही. तू तुझ्या बुद्धीला भ्रमात का टाकत आहेस? स्वतःच्या विवेकाने विचार कर की ही वेळ शोक करण्याची नसून क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्याची आहे. मनाचा हा दुबळेपणा तुला साजेसा नाही.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात गोंधळून जातो, तेव्हा भावनांच्या आहारी न जाता आपल्या कर्तव्याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी भीती वाटल्यास घाबरून न जाता 'अभ्यास करणे हेच माझे कर्तव्य आहे' असा विचार करून अभ्यासाला लागणे.

कुरुक्षेत्रावरील युद्धप्रसंगी अर्जुनाच्या मनात निर्माण झालेला मोह आणि गोंधळ दूर करण्यासाठी श्रीकृष्ण त्याला उपदेश करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली आणि परिस्थितीनुसार योग्य असलेली कर्मे (स्वधर्म) टाळू नयेत. ही कर्मे केवळ शारीरिक स्तरावर न करता 'मनोधर्माने' म्हणजेच अत्यंत एकाग्रतेने आणि शुद्ध भावनेने करावीत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ती कर्मे त्याला बंधनात टाकत नाहीत, तर त्याला 'परम पुरुषार्थाकडे' म्हणजेच मोक्षाकडे किंवा आत्मज्ञानाकडे घेऊन जातात.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे केवळ ओझे न मानता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने मनापासून केले पाहिजे. यामुळे कामात यश तर मिळतेच, पण मनाला शांतीही लाभते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्मे करण्याचे आणि त्यातून मिळणाऱ्या परम गतीचे वर्णन करत आहेत.