🕉️संस्कृत सुभाषित

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगतात की, जो पुरातन योग काळाच्या ओघात नष्ट झाला होता, तोच मी आज तुला पुन्हा सांगितला आहे. याचे कारण म्हणजे तू माझा निस्सीम भक्त आणि प्रिय मित्र आहेस. यावरून हे स्पष्ट होते की, ईश्वरी ज्ञान किंवा आत्मज्ञान प्राप्त करण्यासाठी केवळ बुद्धी असून चालत नाही, तर अंतःकरणात भक्ती आणि देवाशी असलेले प्रेमाचे नाते असणे आवश्यक आहे. भक्तीमुळेच कठीण रहस्ये उलगडतात.

आपल्या जीवनात जेव्हा आपण एखादी कला किंवा विद्या शिकतो, तेव्हा आपल्या गुरूंप्रती असलेली निष्ठा आणि प्रेम आपल्याला त्या विषयातील सखोल ज्ञान मिळवून देते. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी जेव्हा आपल्या शिक्षकांशी प्रामाणिक आणि नम्र असतो, तेव्हा शिक्षक त्याला पुस्तकाबाहेरचे व्यावहारिक अनुभव आणि गुपिते आनंदाने सांगतात.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला हे स्पष्ट करत आहेत की, ते त्यालाच हा श्रेष्ठ योग का सांगत आहेत, ज्यामध्ये भक्ती आणि मैत्रीचे महत्त्व अधोरेखित केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला युद्धाचे आध्यात्मिक आणि व्यावहारिक महत्त्व पटवून देत आहेत. ते म्हणतात की, हे धर्मयुद्ध म्हणजे केवळ रक्ताचा खेळ नाही, तर ते एक कर्तव्य (स्वधर्म) आहे. जेव्हा एखादे धर्मयुद्ध स्वतःहून चालून येते, तेव्हा ते क्षत्रियासाठी मोक्षाचे किंवा स्वर्गाचे दार उघडण्यासारखे असते. अशा संधीमुळे क्षत्रियाला आपले शौर्य आणि धर्म दोन्ही सिद्ध करता येतात. हे त्याच्या भाग्याचे लक्षण आहे, कारण अशा संधी वारंवार मिळत नाहीत.

आपल्या आयुष्यात जेव्हा कठीण आव्हाने किंवा कर्तव्ये समोर येतात, तेव्हा त्यांना संकट न मानता प्रगतीची संधी मानून सामोरे जावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेला भीती न मानता स्वतःची बुद्धिमत्ता सिद्ध करण्याची संधी मानले पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, हे युद्ध म्हणजे क्षत्रियासाठी भाग्याची गोष्ट असून ती स्वर्गाचे द्वार उघडण्यासारखी आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, जेव्हा एखाद्या साधकाची बुद्धी आत्मज्ञानामध्ये स्थिर होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणारी कर्मे ही केवळ शरीराची हालचाल ठरतात. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे आत्मस्वरूपात विलीन झालेल्या बुद्धीने केलेली कर्मे फळ देत नाहीत. 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नष्ट झाल्यामुळे ती कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात अडकवू शकत नाहीत.

दैनंदिन जीवनात कोणतेही काम करताना 'मी हे करतोय' असा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून केल्यास मानसिक ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, समाजसेवा करताना प्रसिद्धीची हाव न ठेवता काम करणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला कशी बाधत नाहीत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.