🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षणे स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, सामान्य माणसे ज्या आत्मज्ञानाबद्दल पूर्णपणे अनभिज्ञ असतात, तिथे योगी पुरुष आत्मप्रकाशात पूर्णपणे जागृत असतो. याउलट, सामान्य लोक ज्या ऐहिक विषयांमध्ये, मायेमध्ये आणि संसारात अत्यंत रस घेऊन गुंतलेले असतात, त्या विषयांकडे योगी पुरुष पूर्णपणे दुर्लक्ष करतो. योग्यासाठी हा संसार एका स्वप्नासारखा किंवा रात्रीसारखा असतो, जिथे तो अलिप्त राहून शांत झोपलेला असतो. हे अज्ञान आणि ज्ञान यातील मूलभूत फरकाचे सुंदर रूपक आहे.

जेव्हा सर्वजण अफवा, नकारात्मकता किंवा विनाकारण वादात गुंतलेले असतात, तेव्हा आपण त्या गोष्टींकडे दुर्लक्ष करून आपल्या ध्येयावर आणि मानसिक शांततेवर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय. उदाहरण: परीक्षेत मित्र खेळत असताना आपण अभ्यासात मग्न राहणे.

स्थितप्रज्ञाची संसारातील अलिप्तता आणि आत्मज्ञानातील जागृती यांचे वर्णन.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माचे महत्त्व विशद करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या विहित कर्तव्याचे पालन अत्यंत निष्ठेने केले पाहिजे. ज्याप्रमाणे कामधेनू गाय आपल्या मालकाच्या सर्व इच्छा पूर्ण करते, त्याचप्रमाणे स्वधर्म हा मनुष्याला ऐहिक आणि पारलौकिक सुखाची प्राप्ती करून देतो. स्वधर्म पाळणे म्हणजे केवळ नियम पाळणे नसून, ते आपल्या कल्याणाचे साधन आहे. जर आपण आपल्या कर्तव्याशी प्रामाणिक राहिलो, तर आपल्याला इतर कोणत्याही गोष्टीची कमतरता भासणार नाही.

आपल्या दैनंदिन जीवनात आपले काम हीच आपली पूजा मानणे. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने प्रामाणिकपणे अभ्यास करणे हा त्याचा स्वधर्म आहे. जर त्याने तो नीट पाळला, तर त्याला यश आणि ज्ञान आपोआप मिळेल.

भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितलेल्या कर्मयोगाचे विवेचन करताना ज्ञानेश्वर महाराज स्वधर्माचे पालन कसे फलदायी ठरते हे सांगत आहेत.

या ओवीत माउली ज्ञानेश्वर महाराज श्रीकृष्णाच्या माध्यमातून अर्जुनाच्या मानसिक स्थितीवर भाष्य करतात. श्रीकृष्ण अर्जुनाला विचारतात की, तू सारासार विचार न करता केवळ भावनेच्या भरात का रडत आहेस? क्षत्रियाला शोभेल असे हे वागणे नाही. तुझ्या बुद्धीला असा कोणता मोह झाला आहे की तुला तुझे कर्तव्य दिसत नाहीये? येथे 'निष्ठुरता' हा शब्द अर्जुनाच्या स्वतःच्या कर्तव्याप्रती असलेल्या कठोरतेसाठी किंवा मोहामुळे आलेल्या जडत्वासाठी वापरला आहे. श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या मूळ स्वरूपाची आणि कर्तव्याची आठवण करून देत आहेत.

जेव्हा आपण कठीण प्रसंगात घाबरून जातो किंवा रडायला लागतो, तेव्हा आपण स्वतःला विचारले पाहिजे की आपण कर्तव्याचा विचार करत आहोत की केवळ भावनेचा. उदाहरण: परीक्षेत कमी गुण मिळाल्यावर रडण्यापेक्षा, कुठे चूक झाली याचा विचार करणे म्हणजे 'उचित विचार' होय.

युद्धाच्या सुरुवातीला अर्जुन गोंधळलेला असताना श्रीकृष्ण त्याला त्याच्या कर्तव्याची जाणीव करून देत आहेत आणि त्याच्या विषण्णतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करत आहेत.