🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करण्याचा विचार करू नये, कारण प्रकृतीनुसार कर्म हे घडतच असते. त्याऐवजी, जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे, जे शास्त्रशुद्ध (विहित) आहे आणि जे केल्याने समाजाचे व स्वतःचे कल्याण होते, असे 'स्वधर्म' रूपी कर्म करावे. मनाचा पूर्ण निश्चय करून, फळाची आशा न धरता आपले कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा कर्मयोग आहे. अयोग्य कर्मापेक्षा आपले विहित कर्म करणे हेच श्रेयस्कर असते.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास आणि नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम ही आपली विहित कर्तव्ये (Duties) समजून प्रामाणिकपणे पूर्ण करावीत. उदाहरणार्थ, परीक्षेत यश मिळेल की नाही याची चिंता करण्यापेक्षा 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने वागणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे आचरण कसे करावे याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्या साधकाचे आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण नसते, तो बाह्य जगातील विषयांच्या (भोगवस्तूंच्या) आकर्षणात सहज अडकतो. हे विषय सुरुवातीला सुखद वाटतात, पण ते माणसाचे विवेकबुद्धीरूपी धन चोरून नेतात. इंद्रिये जिंकल्याशिवाय आत्मज्ञान प्राप्त होऊ शकत नाही, असे महाराज स्पष्ट करतात.

दैनंदिन जीवनात जर आपण जिभेवर ताबा ठेवला नाही आणि फक्त चवीसाठी अयोग्य पदार्थ खाल्ले, तर आपले आरोग्य बिघडते. म्हणजेच इंद्रियांवर ताबा नसल्यामुळे आपण आपले आरोग्य गमावतो.

इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व सांगताना ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला सावध करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत श्रीगुरूंच्या अगाध आणि शब्दातीत स्वरूपाचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, गुरूंचे किंवा परब्रह्माचे स्वरूप इतके महान आहे की तिथे वाणी पोहोचू शकत नाही; वर्णन करायला शब्द अपुरे पडतात. तर्क किंवा बुद्धीचे विचार तिथे पोहोचण्यापूर्वीच थबकतात. अगदी मन सुद्धा त्या स्वरूपाचे आकलन करू न शकल्यामुळे माघार घेते. हे स्वरूप केवळ अनुभवाचे आहे, ते बुद्धीने किंवा शब्दांनी मांडता येत नाही.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्टीचे तर्क लावण्याचा प्रयत्न करतो, पण काही गोष्टी (जसे की भक्ती किंवा आंतरिक शांती) केवळ अनुभवायच्या असतात. उदाहरण: जेव्हा आपण निसर्गाचे अफाट सौंदर्य पाहतो, तेव्हा शब्द कमी पडतात; अशा वेळी शांत राहून तो आनंद घेणे हीच खरी भक्ती आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी संत ज्ञानेश्वर महाराज आपले सद्गुरू श्री निवृत्तीनाथ यांच्या दिव्य आणि शब्दातीत स्वरूपाचे स्तवन करत आहेत.