🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्रशुद्ध आणि न्याय्य आहे, तेच निवडावे. 'सधर्म' म्हणजे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य पार पाडणे हाच खरा धर्म आहे. असे कर्म करताना ते अर्ध्यावट मनाने न करता 'परम' म्हणजे अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाचे आणि 'मन लावूनि' म्हणजे पूर्ण एकाग्रतेने करावे. जेव्हा आपण आपले कर्तव्य ईश्वरार्पण बुद्धीने आणि तन्मयतेने करतो, तेव्हा तेच कर्म आपल्याला मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास हेच आपले 'उचित कर्म' मानले पाहिजे. परीक्षेच्या भीतीपोटी न वाचता, ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून अभ्यास करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज विहित कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, संन्यास (सर्व कर्मांचा त्याग करून ज्ञानात स्थित होणे) आणि कर्मयोग (फलाची आशा न धरता कर्म करणे) हे दोन्ही मार्ग मुळात एकच आहेत. त्यांचे अंतिम साध्य किंवा फळ एकच आहे. परंतु, ज्यांच्याकडे आत्मज्ञानाचा अभाव आहे, त्यांना हे दोन मार्ग परस्परविरोधी किंवा भिन्न वाटतात. ज्ञानी पुरुषाला या दोन्ही मार्गांतील अद्वैत समजते, कारण दोन्ही मार्गांनी शेवटी एकाच परमात्म्याची प्राप्ती होते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेकदा 'काम' आणि 'अध्यात्म' यांना वेगळे मानतो. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी अभ्यास करताना तो केवळ 'काम' समजतो आणि देवाची पूजा करणे हे 'अध्यात्म' समजतो. पण जर त्याने अभ्यासाकडेच आपली साधना म्हणून पाहिले, तर काम आणि अध्यात्म एकच होतात. हेच या ओवीचे व्यावहारिक शिक्षण आहे.

संन्यास आणि कर्मयोग या दोन्ही मार्गांचे अंतिम ध्येय एकच आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज येथे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे संजयाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा भक्त भगवंताच्या दिव्य रूपाचा किंवा ज्ञानाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याचे मन आनंदाने इतके भरून येते की त्याला स्वतःच्या देहाचे आणि मनाचे भान राहत नाही. या ओवीत 'सात्त्विक भाव' इतके प्रबळ झाले आहेत की, संजयाची स्वतःच्या अंतःकरणावर नियंत्रण ठेवण्याची शक्ती पूर्णपणे लोप पावली आहे. ही अवस्था आध्यात्मिक परमानंदाची परिसीमा दर्शवते.

जेव्हा आपण एखादी अत्यंत आनंदाची किंवा अभिमानाची गोष्ट अनुभवतो, तेव्हा आपल्याला शब्द सुचत नाहीत किंवा आपण भारावून जातो. उदाहरण: एखाद्या कठीण परीक्षेत मोठे यश मिळाल्यावर होणारा अतिआनंद ज्यामुळे आपण काही काळ स्तब्ध होतो.

संजय जेव्हा धृतराष्ट्राला भगवद्गीतेचा दिव्य संवाद सांगत असतो, तेव्हा त्यातील आध्यात्मिक तेजामुळे तो इतका भारावून जातो की त्याची स्वतःला सावरण्याची शक्ती संपते.