🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे महत्त्वाचे लक्षण सांगतात. ज्याप्रमाणे कासव आपले पाय संकटाच्या वेळी स्वतःच्या कवचात ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो साधक विषयांच्या मोहापासून आपली इंद्रिये पूर्णपणे आवरून धरतो, त्याची बुद्धी स्थिर होते. इंद्रियनिग्रह हा आत्मज्ञानाचा पाया आहे. ज्याचे मन आणि इंद्रिये त्याच्या ताब्यात नाहीत, त्याची बुद्धी विचलित होते. म्हणून ज्याने इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, तोच 'प्रज्ञाप्रतिष्ठित' म्हणजे स्थिर बुद्धीचा पुरुष होय असे माउली सांगतात.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला जंक फूड खाण्याची किंवा सोशल मीडियावर वेळ वाया घालवण्याची तीव्र इच्छा होते, तेव्हा स्वतःवर नियंत्रण ठेवणे म्हणजे इंद्रियनिग्रह होय. उदाहरण: परीक्षेच्या काळात टीव्ही पाहण्याचा मोह टाळून अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे हा या ओवीचा व्यावहारिक उपयोग आहे.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत गणेशाचे वर्णन 'शब्दब्रह्म' म्हणून करतात. गणपती हा केवळ देव नसून तो बुद्धी आणि विद्येचा उगम आहे. जगातील सर्व भाषा, शास्त्रे आणि चौसष्ट कलांचा उगम गणेशापासून होतो. जसे माहेर हे मुलीसाठी अत्यंत सुरक्षित आणि हक्काचे ठिकाण असते, तसेच सर्व कलांसाठी गणेश हे हक्काचे स्थान आहे. तो आपल्या बुद्धीला प्रकाशित करतो, ज्यामुळे आपल्याला कठीण विषय समजण्यास मदत होते. हा गणेश म्हणजे केवळ मूर्ती नसून तो आत्मप्रकाशाचे प्रतीक आहे.

जेव्हा आपण नवीन काही शिकतो किंवा लिहितो, तेव्हा आपल्या विचारांमध्ये स्पष्टता येण्यासाठी गणेशाचे (बुद्धीचे) स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेचा अभ्यास सुरू करण्यापूर्वी किंवा एखादी कला सादर करण्यापूर्वी मन एकाग्र करण्यासाठी या ओवीचा अर्थ लक्षात घ्यावा.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात ज्ञानेश्वर महाराज श्रीगणेशाची स्तुती करत आहेत. गणेश हा बुद्धीची देवता आणि सर्व कलांचे उगमस्थान आहे, हे येथे स्पष्ट केले आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ फळाची आशा धरून कर्म करू नये. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे आणि जे नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे, तेच करावे. स्वधर्माचे पालन करणे हेच मनुष्याचे खरे कर्तव्य आहे. हे कर्म करताना मनात कोणतीही आसक्ती न ठेवता, विरक्त भावनेने ते पूर्ण करावे. जेव्हा आपण फळाची अपेक्षा सोडून केवळ कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करतो, तेव्हाच आपण खऱ्या अर्थाने कर्मयोगाचे पालन करतो आणि बंधनातून मुक्त होतो.

दैनंदिन जीवनात, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेचा निकाल काय लागेल याची चिंता करण्याऐवजी, केवळ ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून मन लावून अभ्यास करावा. फळाची चिंता सोडल्यास कामाचा दर्जा सुधारतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज फळाची आशा न धरता स्वधर्माचे पालन करण्याचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.