🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत सुंदर उदाहरण देतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने संसारातील आपली विहित कर्मे किंवा कर्तव्ये अवश्य पार पाडावीत, परंतु ती करताना 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार आणि फळाची आशा सोडून द्यावी. जेव्हा आपण कर्माच्या फळाशी स्वतःला जोडत नाही, तेव्हा आपण 'कर्मातीत' होतो. कमळाचे पान पाण्यातच जन्मते आणि वाढते, परंतु पाण्याचा एक थेंबही त्याला स्पर्श करू शकत नाही किंवा त्याला भिजवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, साधकाने या जगात राहून सर्व व्यवहार करावेत, पण संसारातील माया आणि आसक्तीपासून स्वतःला अलिप्त ठेवावे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. ऑफिसचे काम किंवा घरातील काम करताना, ते आपले कर्तव्य समजून पूर्ण निष्ठेने करावे. कामाच्या निकालाची (यश-अपयशाची) अति चिंता न करता शांत राहावे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अभ्यास करणे हे आपले कर्म आहे, पण निकालाच्या भीतीमुळे तणाव न घेता अलिप्तपणे अभ्यास करणे म्हणजे कर्मातीत होणे होय.

ज्ञानेश्वर महाराज कर्माच्या बंधनातून मुक्त राहून कर्म कसे करावे, याचे मार्गदर्शन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून अर्जुनाला कर्तव्यापासून परावृत्त होण्याचे परिणाम सांगत आहेत. ते म्हणतात की, जर तू युद्ध सोडून पळालास, तर लोक तुझ्या शौर्यावर शंका घेतील आणि तुझी अपकीर्ती करतील. ही अपकीर्ती युगायुगांपर्यंत टिकून राहील. ज्या माणसाने समाजात प्रतिष्ठा आणि मान मिळवला आहे, त्याच्यासाठी अपमानाचे जगणे हे प्रत्यक्ष मृत्यूपेक्षाही अधिक क्लेशदायक असते. म्हणून क्षत्रियाने आपल्या स्वधर्माचे पालन करून सन्मानाने वागले पाहिजे.

आपल्या कामात प्रामाणिक राहणे महत्त्वाचे आहे. जर आपण चुकीच्या मार्गाने गेलो तर समाजात आपली प्रतिमा डागाळते, जी पुन्हा सुधारणे कठीण असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत चोरी करणे किंवा कामात भ्रष्टाचार करणे यामुळे होणारी बदनामी आयुष्यभर पाठलाग करते.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे क्षत्रिय कर्तव्य पार न पाडल्यास होणाऱ्या सामाजिक आणि वैयक्तिक परिणामांची जाणीव करून देत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.