🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा पुरुषाचे) लक्षण सांगत आहेत. ज्याला आत्मसाक्षात्कार झाला आहे, त्याच्या सर्व वासना आणि भौतिक इच्छा आपोआप लोप पावतात. तो स्वतःमध्येच पूर्णत्व अनुभवतो, त्यामुळे त्याला बाह्य जगाकडून कोणत्याही सुखाची अपेक्षा उरत नाही. तो संशयरहित (निभ्रांत) होऊन अखंड आत्मसुखात निमग्न असतो. ज्याप्रमाणे पूर्ण भरलेला समुद्र नद्यांच्या येण्याने विचलित होत नाही, तसाच हा पुरुष आत्मलाभाने नेहमी तृप्त असतो.

खरे सुख हे बाहेरच्या वस्तूंमध्ये नसून आपल्या मनाच्या समाधानात असते. उदाहरणार्थ, जर आपण आपल्याकडे असलेल्या गोष्टींचा आनंद घ्यायला शिकलो आणि सतत दुसऱ्यांशी तुलना करणे थांबवले, तर आपणही या श्लोकात सांगितल्याप्रमाणे तृप्त राहू शकतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाची (ज्याची बुद्धी स्थिर झाली आहे अशा व्यक्तीची) पूर्णत्वाची अवस्था स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज अद्वैत सिद्धांताचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, अविद्या (अज्ञान) आणि तिचे कार्य (हा प्रपंच किंवा देहबुद्धी) हे स्वतंत्र नसून केवळ भासमान आहेत. ज्याप्रमाणे आकाशात कधी कधी निळिमा किंवा ढग भासतात, पण ते आकाशापेक्षा वेगळे नसतात आणि शेवटी आकाशातच विरून जातात, तसेच हे अज्ञान आत्मज्ञानानंतर वेगळे कोठे न जाता आत्मतत्वामध्येच विलीन होते. आत्मा हाच एकमेव सत्य असून अज्ञानाचा नाश हा आत्मस्वरूपाच्या प्राप्तीचाच एक भाग आहे.

आपल्या मनातील भीती किंवा गैरसमज हे अज्ञानामुळे असतात. जेव्हा आपल्याला सत्य परिस्थिती समजते, तेव्हा ती भीती मनातल्या मनातच नष्ट होते. उदाहरणार्थ, अंधारात दोरीला साप समजून आपण घाबरतो, पण उजेडात तो साप दोरीतच 'नाहीसा' होतो, तद्वतच ज्ञानाने अज्ञान नष्ट होते.

आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर अज्ञानाचा लय आत्मस्वरूपात कसा होतो, याचे वर्णन ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.