🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या प्रसन्नतेचे महत्त्व सांगतात. जेव्हा माणसाचे मन आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने किंवा ईश्वरी कृपेने प्रसन्न होते, तेव्हा जगातील सर्व दुःखे नाहीशी होतात. गंगेचा प्रवाह जसा विशाल आणि पवित्र असतो, त्यात मिळणारे गढूळ ओढेही गंगेसारखेच पवित्र होतात. त्याचप्रमाणे, प्रसन्न चित्त सर्व कष्टांना आणि दुःखांना आपल्यात सामावून घेऊन त्यांना आनंदाचे रूप देते. ही प्रसन्नता म्हणजे केवळ बाह्य सुख नव्हे, तर अंतरीची शांती आहे जी सर्व द्वैत आणि क्लेश मिटवून टाकते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण संकटात असतो, तेव्हा मन शांत आणि प्रसन्न ठेवण्याचा प्रयत्न केल्यास दुःखाची तीव्रता कमी होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता 'पुढच्या वेळी नक्की जमेल' असा सकारात्मक विचार (प्रसन्नता) ठेवल्यास निराशेचे दुःख दूर होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, मनाची प्रसन्नता प्राप्त झाल्यावर दुःखाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाच्या अवस्थेचे वर्णन करतात. ज्याने स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवला आहे, असा साधक जगातील विषयांचा (उदा. शब्द, स्पर्श, रूप) उपभोग घेताना त्यात अडकत नाही. त्याची इंद्रिये नैसर्गिकरित्या कार्य करतात, पण त्याच्या अंतकरणात 'राग' (आवड) आणि 'द्वेष' (नावड) हे विकार उरत नाहीत. तो बाह्य जगाशी संपर्क ठेवूनही आतून पूर्णपणे शांत आणि अलिप्त असतो. ही अवस्था प्राप्त झाल्यामुळे त्याला ईश्वरी प्रसन्नता लाभते.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक गोष्टींचा आनंद घेतो. उदाहरणार्थ, जेवताना चविष्ट पदार्थाचा आनंद घ्यावा, पण तो पदार्थ मिळाला नाही तर चिडू नये किंवा त्याच्या अति आहारी जाऊ नये. आवडी-निवडीच्या पलीकडे जाऊन मन शांत ठेवणे म्हणजे या ओवीचा सराव करणे होय.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना माउली इंद्रियनिग्रहाचे आणि मानसिक संतुलनाचे महत्त्व स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला उपदेश करतात की, कर्माच्या बाबतीत मनात निर्माण झालेली द्विधा अवस्था किंवा शंका सोडून देणे आवश्यक आहे. 'विवंचना' म्हणजे मनातील तर्क-वितर्क किंवा चिंता. जेव्हा माणूस आपल्या विहित कर्तव्यापासून (स्वधर्मापासून) विचलित होतो, तेव्हाच गोंधळ निर्माण होतो. म्हणून, मनाला स्थिर करून आणि पूर्णपणे जागृत राहून आपल्या वाट्याला आलेल्या कर्मात झोकून देणे, हाच खरा कर्मयोग आहे असे महाराज सांगतात.

विद्यार्थ्यांनी परीक्षेच्या निकालाची चिंता (विवंचना) न करता, केवळ अभ्यासावर (स्वधर्मावर) लक्ष केंद्रित करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला मनातील संभ्रम सोडून आपल्या विहित कर्तव्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास सांगत आहेत.