🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. जेव्हा साधकाची बुद्धी 'मी कर्ता आहे' या अहंकारापासून मुक्त होऊन आत्मस्वरूपात स्थिर होते, तेव्हा त्याच्या हातून होणारी कर्मे ही केवळ शरीराची हालचाल ठरतात. ज्याप्रमाणे अग्नीने भाजलेले बी पुन्हा रुजत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त बुद्धीने केलेली कर्मे भविष्यातील जन्म-मरणाच्या फेऱ्याला (बंधनाला) कारणीभूत ठरत नाहीत. शरीर आपले विहित कार्य करत राहते, पण अंतरात्मा त्या कर्मांपासून पूर्णपणे अलिप्त राहतो.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मीच करतोय' असा गर्व न बाळगता, ते ईश्वराची सेवा म्हणून करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना तो केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास मनावर दडपण येत नाही.

ज्ञानी पुरुष कर्मे करूनही कर्माच्या बंधनातून कसा मुक्त राहतो, याचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे तत्त्व मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने कर्माचा त्याग करू नये. आपल्या जीवनात प्रसंगानुसार आणि अधिकारानुसार जे कर्तव्य (विहित कर्म) आपल्यासमोर येते, तेच आपले खरे कर्तव्य असते. ते कर्म 'उचित' म्हणजे नैतिकदृष्ट्या योग्य असावे. अशा कर्माचे आचरण करणे हाच मोक्षाचा खरा मार्ग आहे. कर्मापासून पळ काढण्यापेक्षा, ते निष्ठेने आणि फळाची अपेक्षा न ठेवता पूर्ण करणे यालाच ज्ञानेश्वर महाराजांनी महत्त्व दिले आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात आणि तुमची परीक्षा जवळ आली आहे. अशा वेळी अभ्यास करणे हे तुमचे 'विहित कर्म' आहे. कंटाळा आला म्हणून किंवा कठीण वाटते म्हणून अभ्यास सोडणे चुकीचे आहे. परिस्थितीनुसार जे कर्तव्य समोर येईल ते प्रामाणिकपणे पूर्ण करणे म्हणजे या ओवीचे पालन करणे होय.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म करण्याचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे स्वरूप आणि ते का करावे हे स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माच्या सूक्ष्म गतीचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, देहाने कर्मे होत असतानाही ज्याची बुद्धी 'मी कर्ता नाही' या आत्मस्वरूपात स्थिर असते, तो कर्मात अकर्म पाहतो. याउलट, जो बाहेरून काहीही न करता शांत बसलेला दिसतो, पण ज्याच्या मनात वासना आणि संकल्प-विकल्पांचे चक्र चालू असते, तो अकर्मातही कर्मच करत असतो. ही दृष्टी प्राप्त झालेला पुरुषच खरा योगी होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे फळाच्या अपेक्षेने करत नाही' असा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ गुणांसाठी नाही तर ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास करणे हे कर्मातील अकर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म आणि गहन फरक समजावून सांगत आहेत, ज्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत करतात.