🕉️संस्कृत सुभाषित

या ओवीत ज्ञानेश्वर महाराज सांगतात की, केवळ बळजबरीने इंद्रियांना विषयांपासून रोखणे पुरेसे नसते. जर मनात विषयांचे चिंतन चालू राहिले, तर इंद्रिये पुन्हा तिकडे धाव घेतील. म्हणून 'युक्ती' म्हणजे बुद्धीचा आणि योगाचा वापर करून मन ईश्वराकडे किंवा आत्मस्वरूपाकडे वळवले पाहिजे. जेव्हा साधक साधनेची ही युक्ती (तंत्र) आत्मसात करतो, तेव्हाच त्याची विषयांवरील आसक्ती नैसर्गिकरित्या नष्ट होते. केवळ बाह्य संयम नव्हे, तर आंतरिक पालट महत्त्वाचा आहे.

जर आपल्याला मोबाईलचे व्यसन सोडायचे असेल, तर फक्त फोन दूर ठेवून चालणार नाही (इंद्रिय दमन), तर त्या वेळेत एखादे चांगले पुस्तक वाचण्याची किंवा छंद जोपासण्याची युक्ती (साधना) योजली पाहिजे, तरच मोबाईलची ओढ कमी होईल.

इंद्रिय संयम आणि योगाची युक्ती यांची सांगड घातल्याशिवाय विषयांची आसक्ती सुटत नाही, हे ज्ञानेश्वर महाराज स्पष्ट करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज येथे संजयाच्या अवस्थेचे वर्णन करत आहेत. जेव्हा एखादा भक्त भगवंताच्या दिव्य रूपाचा किंवा ज्ञानाचा अनुभव घेतो, तेव्हा त्याचे मन आनंदाने इतके भरून येते की त्याला स्वतःच्या देहाचे आणि मनाचे भान राहत नाही. या ओवीत 'सात्त्विक भाव' इतके प्रबळ झाले आहेत की, संजयाची स्वतःच्या अंतःकरणावर नियंत्रण ठेवण्याची शक्ती पूर्णपणे लोप पावली आहे. ही अवस्था आध्यात्मिक परमानंदाची परिसीमा दर्शवते.

जेव्हा आपण एखादी अत्यंत आनंदाची किंवा अभिमानाची गोष्ट अनुभवतो, तेव्हा आपल्याला शब्द सुचत नाहीत किंवा आपण भारावून जातो. उदाहरण: एखाद्या कठीण परीक्षेत मोठे यश मिळाल्यावर होणारा अतिआनंद ज्यामुळे आपण काही काळ स्तब्ध होतो.

संजय जेव्हा धृतराष्ट्राला भगवद्गीतेचा दिव्य संवाद सांगत असतो, तेव्हा त्यातील आध्यात्मिक तेजामुळे तो इतका भारावून जातो की त्याची स्वतःला सावरण्याची शक्ती संपते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मायेचे स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे एखादा मनुष्य झोपलेला असताना त्याला पडणारे स्वप्न पूर्णपणे सत्य वाटते आणि जोपर्यंत तो जागा होत नाही, तोपर्यंत त्याला त्या स्वप्नातील घटना खोट्या वाटत नाहीत. अगदी त्याचप्रमाणे, जोपर्यंत मनुष्याला आत्मज्ञान होत नाही आणि तो अज्ञानाच्या निद्रेत असतो, तोपर्यंत त्याला हा नश्वर संसार आणि त्यातील सर्व व्यवहार सत्य वाटतात. हे सर्व अज्ञानाचा विस्तार आहे.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण अपयश किंवा दुःखाचा सामना करतो, तेव्हा हे लक्षात ठेवावे की या गोष्टी स्वप्नासारख्या तात्पुरत्या आहेत. मनावरचा ताण कमी करण्यासाठी 'हे सर्व कायमस्वरूपी नाही' हा विचार करणे उपयुक्त ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला संसाराचे मिथ्यत्व आणि अज्ञानाचे कार्य स्वप्नाच्या उदाहरणाने समजावून सांगत आहेत.