🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याला कर्म टाळता येत नाही, म्हणून त्याने 'उचित कर्म' म्हणजे जे आपल्या वाट्याला आलेले विहित कर्तव्य आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना ते 'सद्धर्म' म्हणजे नीतिमत्तेला धरून असावे. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे कर्म करताना मनाचा समतोल (मनोधर्म) ढळू न देता, फळाची आशा न धरता एकाग्रतेने करावे.

दैनंदिन जीवनात काम करताना ते केवळ ओझे न मानता, आपले कर्तव्य समजून आणि प्रामाणिकपणे पूर्ण करावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ परीक्षेसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी मनापासून करावा.

संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य आणि सदाचार यांचे पालन करण्याचा उपदेश करत आहेत.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज कुरुक्षेत्रावरील युद्धाच्या प्रसंगाचे वर्णन करत आहेत. संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की, अर्जुनाने जेव्हा समोर पाहिले, तेव्हा त्याला कौरवांचे सैन्य केवळ मोठेच नाही, तर अत्यंत शिस्तबद्ध आणि पराक्रमी वाटले. 'अचाट' या शब्दातून सैन्याची अफाट संख्या आणि 'प्रबळ' यातून त्यांची शक्ती सूचित होते. हे पाहून अर्जुनाच्या मनात युद्धाच्या परिणामांची जाणीव होऊ लागली. हे वर्णन अर्जुनाच्या मनात निर्माण होणाऱ्या विषादाची (दुःखाची) पूर्वतयारी दर्शवते.

जीवनात जेव्हा आपल्यासमोर एखादे मोठे संकट किंवा आव्हान येते, तेव्हा त्याचे गांभीर्य आणि व्याप्ती समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेचा अभ्यास करताना अभ्यासक्रम किती मोठा आहे हे आधी नीट पाहून मगच नियोजनाला सुरुवात करावी.

संजय धृतराष्ट्राला सांगत आहे की अर्जुनाने कुरुक्षेत्रावर युद्धासाठी सज्ज असलेल्या कौरवांच्या अफाट आणि शक्तिशाली सैन्याचे निरीक्षण केले.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाला कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने नेहमी आपल्या वाट्याला आलेले 'उचित' म्हणजेच योग्य आणि विहित कर्म केले पाहिजे. 'सधर्म' म्हणजे आपले स्वकर्तव्य पार पाडताना मनाचा समतोल (मनोधर्म) ढळू देऊ नये. फळाची अपेक्षा न ठेवता आणि विचलित न होता आपले कर्तव्य करणे हाच खरा योग आहे, असे महाराज येथे सुचवतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना, केवळ निकालाचा विचार न करता, आपले कर्तव्य म्हणून एकाग्रतेने अभ्यास करावा. हेच या ओवीचे व्यावहारिक उपयोजन आहे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्वधर्माचे पालन करण्याचा उपदेश करतात.