🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देतात. प्रलयकाळात जेव्हा सृष्टीचा नाश होतो, तेव्हा अत्यंत वेगवान आणि विनाशकारी वारे वाहतात. पण इतका मोठा वारा असूनही तो अचल अशा मेरु पर्वताला यत्किंचितही हलवू शकत नाही. त्याचप्रमाणे, ज्याची बुद्धी आत्मस्वरूपात स्थिर झाली आहे, त्याला संसारातील सुखाचे प्रसंग किंवा दुःखाचे डोंगर विचलित करू शकत नाहीत. तो दोन्ही स्थितीत समान आणि शांत राहतो.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला मोठे यश मिळते किंवा मोठे संकट येते, तेव्हा आपण डगमगून न जाता शांत राहिले पाहिजे. उदाहरणार्थ, परीक्षेत कमी गुण मिळाले तरी खचून न जाता किंवा खूप जास्त गुण मिळाले तरी हवेत न जाता पुन्हा अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करणे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना मेरु पर्वताचे उदाहरण देऊन त्याची अढळता स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र मांडतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वार्थासाठी किंवा फळाच्या आशेने कर्म करू नये. जे कर्म परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे शास्त्राने किंवा धर्माने 'विहित' (कर्तव्य म्हणून सांगितलेले) आहे, तेच कर्म पूर्ण निष्ठेने आणि कौशल्याने करावे. जेव्हा आपण फळाची चिंता सोडून देतो, तेव्हा आपले पूर्ण लक्ष कर्मावर केंद्रित होते, ज्यामुळे कर्माचा दर्जा सुधारतो आणि ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही.

दैनंदिन जीवनात काम करताना, उदा. एखाद्या विद्यार्थ्याने 'मला किती मार्क्स मिळतील' या विचारात वेळ न घालवता, 'अभ्यास करणे हे माझे कर्तव्य आहे' या भावनेने मन लावून अभ्यास करावा. यामुळे तणाव कमी होतो आणि यश मिळण्याची शक्यता वाढते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचे महत्त्व सांगत असताना ज्ञानेश्वर महाराज त्याचे स्पष्टीकरण या ओवीतून करतात.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत मनाच्या प्रसन्नतेचे महत्त्व सांगतात. जेव्हा माणसाचे मन आत्मस्वरूपाच्या आनंदाने किंवा ईश्वरी कृपेने प्रसन्न होते, तेव्हा जगातील सर्व दुःखे नाहीशी होतात. गंगेचा प्रवाह जसा विशाल आणि पवित्र असतो, त्यात मिळणारे गढूळ ओढेही गंगेसारखेच पवित्र होतात. त्याचप्रमाणे, प्रसन्न चित्त सर्व कष्टांना आणि दुःखांना आपल्यात सामावून घेऊन त्यांना आनंदाचे रूप देते. ही प्रसन्नता म्हणजे केवळ बाह्य सुख नव्हे, तर अंतरीची शांती आहे जी सर्व द्वैत आणि क्लेश मिटवून टाकते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण संकटात असतो, तेव्हा मन शांत आणि प्रसन्न ठेवण्याचा प्रयत्न केल्यास दुःखाची तीव्रता कमी होते. उदाहरणार्थ, परीक्षेत अपयश आले तरी खचून न जाता 'पुढच्या वेळी नक्की जमेल' असा सकारात्मक विचार (प्रसन्नता) ठेवल्यास निराशेचे दुःख दूर होते.

स्थितप्रज्ञाची लक्षणे सांगताना, मनाची प्रसन्नता प्राप्त झाल्यावर दुःखाचा नाश कसा होतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.