🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म सांगतात. ते म्हणतात की, देहधारी मनुष्याला कर्म करणे पूर्णपणे सोडणे शक्य नाही. सृष्टीचे चक्र चालू ठेवण्यासाठी प्रत्येकाला विहित कर्मे करावीच लागतात. कर्माचा त्याग करणे हा मोक्षाचा मार्ग नसून, कर्माच्या फळाची आसक्ती सोडणे हा खरा मार्ग आहे. जेव्हा आपण 'मी हे फळ मिळवण्यासाठी करतोय' हा अहंकार सोडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. अर्जुनाला युद्धाच्या प्रसंगी हेच मार्गदर्शन दिले आहे की, फळाचा विचार न करता स्वधर्म म्हणून कृती कर.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगाराचा किंवा यशाचा विचार न करता, ते काम उत्तम प्रकारे करण्यावर लक्ष द्यावे. उदाहरण: विद्यार्थ्यांनी 'मला परीक्षेत किती गुण मिळतील' या चिंतेपेक्षा 'मला हा विषय किती चांगला समजेल' यावर लक्ष दिले तर तणाव कमी होतो आणि यश आपोआप मिळते.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला समजावून सांगतात की कर्तव्य पार पाडणे आवश्यक आहे, परंतु ते फळाच्या आसक्तीशिवाय केले पाहिजे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्म आणि ज्ञान यांचा सुंदर समन्वय साधतात. ते म्हणतात की, केवळ कर्म सोडून देणे म्हणजे संन्यास नव्हे. उलट, कर्म करत असतानाही त्या कर्माच्या फळाची आशा न ठेवणे आणि 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार सोडणे म्हणजे 'अकर्म' स्थिती होय. जेव्हा एखादी व्यक्ती कर्माच्या आधारानेच अशा अलिप्त अवस्थेपर्यंत पोहोचते, तेव्हा तिला प्राप्त झालेले ते ज्ञानच खरे आणि शाश्वत असते. हे ज्ञान मनुष्याला संसारातील कर्तव्ये पार पाडत असतानाही मुक्त ठेवते.

दैनंदिन जीवनात आपले कर्तव्य पार पाडताना फळाची चिंता न करता कामावर लक्ष केंद्रित करणे. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने परीक्षेच्या निकालाची भीती न बाळगता केवळ अभ्यासाचा आनंद घेऊन अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक पालन आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे मर्म सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाची खरी व्याख्या या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, जेव्हा मनुष्याच्या अंतःकरणात सद्गुरूंच्या कृपेने किंवा अभ्यासाने खरा 'बोध' (ज्ञान) प्राप्त होतो, तेव्हा त्याच्या मनातील सर्व प्रकारचे संशय, भीती आणि द्वैत भावना मुळासकट नष्ट होते. संशय हा माणसाच्या प्रगतीतील सर्वात मोठा अडथळा आहे, आणि केवळ शुद्ध ज्ञानच त्याला दूर करू शकते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपल्याला एखाद्या विषयाचे सखोल ज्ञान मिळते, तेव्हा त्याबद्दलचा आपला गोंधळ दूर होतो. उदाहरणार्थ, गणिताचे सूत्र नीट समजले की त्याबद्दलची भीती आणि शंका संपते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज आत्मज्ञानामुळे मनातील संशयाची निवृत्ती कशी होते, याचे वर्णन करत आहेत.