🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे असा पुरुष) लक्षण सांगत आहेत. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे पाण्यात राहणारे जलचर प्राणी पाण्यात असूनही त्या पाण्याने लिप्त होत नाहीत (किंवा कमळाचे पान पाण्यात असूनही कोरडे राहते), त्याचप्रमाणे ज्ञानी पुरुष या संसारात राहून, सर्व विषयांचा उपभोग समोर असूनही त्यात गुंतून पडत नाही. तो संसारात राहतो पण संसार त्याच्या मनात नसतो. तो पूर्णपणे अलिप्त राहून आपले जीवन व्यतीत करतो.

आपण आजच्या काळात सोशल मीडिया किंवा गॅजेट्स वापरतो. त्यांचा वापर गरजेपुरता करणे आणि त्यांच्या आहारी न जाणे, म्हणजे या ओवीचा व्यवहारातील उपयोग होय. उदाहरणार्थ, अभ्यासासाठी इंटरनेट वापरणे पण त्यात वेळ वाया न घालवणे.

स्थितप्रज्ञ पुरुष विषयांच्या सानिध्यात असूनही त्यांच्यापासून कसा अलिप्त राहतो, हे स्पष्ट करण्यासाठी माऊलींनी दिलेले हे उदाहरण आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत साधकासाठी अत्यंत आवश्यक अशा शिस्तीचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, जोपर्यंत मनुष्य आपल्या ज्ञानेंद्रियांना आणि कर्मेंद्रियांना आवरत नाही, तोपर्यंत तो बाह्य जगातील क्षणिक सुखांच्या जाळ्यात अडकलेला राहतो. केवळ शरीराने त्याग करून चालत नाही, तर मनावर विजय मिळवणे सर्वात महत्त्वाचे आहे. जोपर्यंत मन विषयांकडे धावते, तोपर्यंत आत्मसाक्षात्कार किंवा खरी शांती प्राप्त होऊ शकत नाही. इंद्रियदमन आणि मनःशांती या आध्यात्मिक प्रगतीच्या पायाभूत पायऱ्या आहेत.

दैनंदिन जीवनात, जर एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षेत यश मिळवायचे असेल, तर त्याने मोबाईल किंवा खेळासारख्या विचलित करणाऱ्या गोष्टींवर (इंद्रियांवर) ताबा मिळवणे आणि मनाला अभ्यासात एकाग्र करणे आवश्यक आहे. मनावर ताबा मिळवल्याशिवाय कोणतेही मोठे ध्येय साध्य होत नाही.

मोक्षप्राप्तीसाठी इंद्रियनिग्रह आणि मन जिंकणे किती अनिवार्य आहे, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे अत्यंत महत्त्वाचे सूत्र सांगतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडी-निवडीनुसार कर्म निवडण्यापेक्षा, जे कर्म 'उचित' म्हणजे शास्त्राला धरून आहे आणि जे 'अवसरेंकरूनि' म्हणजे परिस्थितीनुसार आपल्या वाट्याला आले आहे, तेच आपले कर्तव्य मानून करावे. महत्त्वाचे म्हणजे हे कर्म करताना मनात कोणताही 'हेतू' (फळाची आशा) नसावा. जेव्हा आपण निरपेक्ष भावनेने आपले विहित कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही, तर चित्तशुद्धीला कारणीभूत ठरते.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही एक विद्यार्थी आहात. अभ्यास करणे हे तुमचे 'उचित' आणि 'प्राप्त' कर्म आहे. परीक्षेत पहिला नंबर येईलच या अट्टाहासापेक्षा (फळाची आशा), ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि आपले कर्तव्य म्हणून अभ्यास करणे म्हणजे 'अहेतुक' कर्म होय.

अर्जुनाला कर्मयोगाचा उपदेश करताना, ज्ञानेश्वर महाराज कर्माचे स्वरूप आणि ते करण्याची पद्धत स्पष्ट करत आहेत.