🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून स्पष्ट करतात की, कर्माच्या बाह्य स्वरूपापेक्षा त्यामागील हेतू आणि बुद्धी महत्त्वाची आहे. सकाम कर्म (फळाच्या अपेक्षेने केलेले काम) मनुष्याला बंधनात टाकते, मग ते कर्म कितीही 'अति उत्तम' किंवा पुण्यकारक का असेना. याउलट, बुद्धियोग म्हणजे बुद्धी स्थिर ठेवून, फळाचा त्याग करून केलेले निष्काम कर्म होय. बुद्धियोगामुळे चित्त शुद्ध होते आणि मनुष्य मोक्षाप्रत जातो. सकाम कर्म करणारे लोक 'कृपण' (दीन) असतात कारण ते केवळ शिव्या-फळांच्या मागे धावतात.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मला काय मिळेल?' यापेक्षा 'मी माझे काम किती उत्तम प्रकारे करू शकतो' यावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे बुद्धियोग. उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याने केवळ परीक्षेत गुण मिळवण्यासाठी न वाचता, ज्ञान मिळवण्यासाठी अभ्यास केला तर त्याला तणाव कमी जाणवतो आणि प्रगती जास्त होते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला समत्व बुद्धीचे महत्त्व सांगत आहेत आणि सकाम कर्मापेक्षा निष्काम बुद्धियोग कसा श्रेष्ठ आहे हे स्पष्ट करत आहेत.

या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला कर्माचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ कोणतेही कर्म करू नये, तर जे 'उचित' (योग्य) आणि 'विहित' (कर्तव्य म्हणून नेमून दिलेले) आहे तेच करावे. अशा कर्माचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते माणसाला संसारात अडकवत नाही, तर 'स्वानंद' म्हणजे आत्मिक समाधान मिळवून देते. मोक्षाचा मार्ग हा कर्माचा त्याग करण्यात नसून, फळाची आशा न ठेवता योग्य कर्म करण्यात आहे. हे कर्म कसे ओळखावे आणि ते का करावे, याचे मार्गदर्शन माऊली येथे करत आहेत.

दैनंदिन जीवनात आपण अनेक कामे करतो. पण ती कामे करताना ती 'उचित' आहेत का, याचा विचार करावा. उदाहरणार्थ, अभ्यास करणे हे विद्यार्थ्याचे विहित कर्म आहे. ते ओझे न मानता मनापासून केल्यास केवळ यशच मिळत नाही, तर आत्मिक समाधानही मिळते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्म करण्याचे महत्त्व आणि त्यातून मिळणारा आनंद याबद्दल सांगत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्मयोगाचे मर्म सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वतःच्या आवडीनिवडीपेक्षा 'कर्तव्याला' प्राधान्य दिले पाहिजे. जे कर्म नैतिकदृष्ट्या योग्य (उचित) आहे आणि जे काळाच्या ओघात आपल्यासमोर कर्तव्य म्हणून आले आहे, त्याचा त्याग करू नये. फळाची आशा न धरता, केवळ कर्तव्य भावनेने ते कर्म पूर्ण करणे हाच खरा मार्ग आहे. यात आळस न करता तत्परतेने कृती करण्यावर भर दिला आहे.

दैनंदिन जीवनात, समजा तुम्ही रस्त्याने जात असताना कोणाला मदतीची गरज आहे, तर 'हे माझे काम नाही' असे न म्हणता, ती वेळची गरज ओळखून त्वरित मदत करणे म्हणजे 'अवसरेंकरूनि प्राप्त' कर्म करणे होय.

भगवद्गीतेवरील टीकेमध्ये, संत ज्ञानेश्वर अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की साधकाने आपली ऐहिक कर्तव्ये आसक्तीशिवाय कशी पार पाडावीत.