🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने आपल्या वाट्याला आलेली, शास्त्राने सांगितलेली आणि परिस्थितीनुसार योग्य असलेली कर्मे (स्वधर्म) टाळू नयेत. ही कर्मे केवळ शारीरिक स्तरावर न करता 'मनोधर्माने' म्हणजेच अत्यंत एकाग्रतेने आणि शुद्ध भावनेने करावीत. जेव्हा माणूस फळाची अपेक्षा न ठेवता आपले कर्तव्य पार पाडतो, तेव्हा ती कर्मे त्याला बंधनात टाकत नाहीत, तर त्याला 'परम पुरुषार्थाकडे' म्हणजेच मोक्षाकडे किंवा आत्मज्ञानाकडे घेऊन जातात.

दैनंदिन जीवनात विद्यार्थ्यांनी आपला अभ्यास किंवा नोकरी करणाऱ्यांनी आपले काम हे केवळ ओझे न मानता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने मनापासून केले पाहिजे. यामुळे कामात यश तर मिळतेच, पण मनाला शांतीही लाभते.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्वधर्माप्रमाणे विहित कर्मे करण्याचे आणि त्यातून मिळणाऱ्या परम गतीचे वर्णन करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कुरुक्षेत्रावरील दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे वर्णन करत आहेत. कौरव आणि पांडव या दोन्ही बाजूंची सैन्ये इतकी प्रचंड होती की त्यांची तुलना प्रलयकाळाच्या महासागराशी केली आहे. ज्याप्रमाणे प्रलयकाळी समुद्र आपली मर्यादा सोडून सर्वत्र पसरतो आणि सर्व काही व्यापून टाकतो, त्याचप्रमाणे ही दोन अफाट सैन्ये युद्धासाठी समोरासमोर उभी ठाकली होती. हे दृश्य अत्यंत भव्य आणि तितकेच भयानक होते, जे पाहून युद्धाच्या भीषणतेची जाणीव होते.

जेव्हा दोन अत्यंत मोठ्या शक्ती किंवा विचार एकमेकांसमोर उभे ठाकतात, तेव्हा त्यांच्यातील संघर्षाची तीव्रता स्पष्ट करण्यासाठी या ओवीचा वापर होतो. उदाहरण: दोन मोठ्या जागतिक कंपन्यांमधील व्यावसायिक स्पर्धा जेव्हा शिगेला पोहोचते, तेव्हा त्याचे वर्णन या ओवीने करता येईल.

संजय धृतराष्ट्राला कुरुक्षेत्रावरील दोन्ही सैन्यांच्या अफाट विस्ताराचे आणि त्यांच्यातील संघर्षाच्या सुरुवातीचे वर्णन करून सांगत आहे.

ज्ञानेश्वरीच्या या पहिल्या ओवीत संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला वंदन करतात. येथे गणेश म्हणजे केवळ एक देव नसून ते 'शब्दब्रह्म' किंवा 'परब्रह्म' आहेत. 'आद्या' म्हणजे जो सर्वांच्या आधी अस्तित्वात आहे. 'वेदप्रतिपाद्या' म्हणजे ज्याचे खरे स्वरूप केवळ वेदांच्या अभ्यासातून समजते. 'स्वसंवेद्या' म्हणजे ज्याला बाह्य साधनांनी नाही, तर केवळ स्वतःच्या अनुभवानेच ओळखता येते. ज्ञानेश्वर महाराज म्हणतात की हा गणेश म्हणजेच आपले 'आत्मरूप' आहे.

कोणतेही नवीन आणि मंगल कार्य सुरू करताना ईश्वराचे किंवा आपल्या अंतरात्म्याचे स्मरण करावे. उदाहरण: परीक्षेला जाताना किंवा नवीन व्यवसायाची सुरुवात करताना शांत चित्ताने स्वतःवर विश्वास ठेवून सुरुवात करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या प्रारंभी संत ज्ञानेश्वर महाराज गणेशाला (परब्रह्माला) वंदन करून ग्रंथाची मंगल सुरुवात करत आहेत.