🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माची अपरिहार्यता स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, या जगात कोणताही जीव कर्माशिवाय क्षणभरही राहू शकत नाही. प्रकृतीचे तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) मनुष्याला सतत काही ना काही कृती करण्यास भाग पाडतात. अगदी आपण शांत बसलो तरी श्वास घेणे, विचार करणे किंवा शरीरातील अंतर्गत क्रिया सुरूच असतात. त्यामुळे 'मी काहीच करणार नाही' असा हट्ट धरणे व्यर्थ आहे, कारण कर्म हे निसर्गतःच घडत असते.

आपण कधीच पूर्णपणे रिकामे नसतो, आपले मन सतत विचार करत असते. म्हणून रिकामे बसून वेळ घालवण्यापेक्षा, आपले विचार आणि कृती चांगल्या कामात गुंतवणे फायद्याचे ठरते. उदाहरण: सुट्टीत आळस करण्यापेक्षा एखादे नवीन कौशल्य शिकणे हे कर्माचे योग्य नियोजन आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की प्रकृतीमुळे प्रत्येक जीव कर्माशी कसा बांधलेला आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, समाजात जे श्रेष्ठ किंवा थोर पुरुष असतात, त्यांचे आचरण हेच इतरांसाठी प्रमाण ठरते. सामान्य माणसे शास्त्रांचा अभ्यास करण्यापेक्षा मोठ्या माणसांच्या कृतीकडे पाहून शिकतात. थोर व्यक्ती जे करतात, त्यालाच लोक 'धर्म' म्हणतात आणि त्याच वाटेने चालण्याचा प्रयत्न करतात. म्हणून जबाबदार व्यक्तींनी आपले आचरण शुद्ध ठेवणे आवश्यक आहे, कारण समाज त्यांचेच अनुकरण करत असतो.

जर घरातील मोठी माणसे शिस्तीने आणि सत्याने वागली, तर मुलेही आपोआप तसेच वागायला शिकतात. उदाहरणार्थ, जर वडिलांनी कचरा नेहमी कुंडीतच टाकला, तर मूलही तेच पाहून स्वच्छतेची सवय लावून घेते.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला सांगत आहेत की श्रेष्ठ पुरुषांचे आचरण जगासाठी आदर्श कसे ठरते.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, बाह्यतः संन्यास (कर्माचा त्याग) आणि कर्मयोग (फलाशा सोडून कर्म करणे) हे दोन वेगळे मार्ग वाटले तरी त्यांचे अंतिम ध्येय आणि मूळ स्वरूप एकच आहे. जो खरा संन्यासी आहे तोच खरा योगी आहे. कर्माचा त्याग म्हणजे केवळ कृती थांबवणे नव्हे, तर त्यातील कर्तेपणाचा अहंकार सोडणे होय. ज्याला हे ऐक्य समजते, त्यालाच सत्याचे दर्शन घडते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे करतोय' हा अहंकार न ठेवता, ते काम आपले कर्तव्य म्हणून आनंदाने करावे. उदाहरणार्थ, अभ्यास करताना केवळ मार्कांसाठी न करता ज्ञान मिळवण्यासाठी केल्यास तो योग आणि संन्यास दोन्ही ठरतो.

संन्यास आणि कर्मयोग यांतील अभेद आणि त्यांचे एकच असलेले अंतिम ध्येय ज्ञानेश्वर महाराज येथे स्पष्ट करत आहेत.