🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की मनुष्याने केवळ तेच कर्म करावे जे परिस्थितीनुसार 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे आपल्या कर्तव्याला (विहित धर्म) धरून आहे. अशा प्रकारे केलेले कर्म हे केवळ शारीरिक हालचाल नसून ते एक 'परम अनुष्ठान' म्हणजेच ईश्वराची सर्वोच्च सेवा ठरते. कर्माचा त्याग करण्यापेक्षा, फळाची अपेक्षा न ठेवता विहित कर्म करणे हाच खरा योग आहे.

दैनंदिन जीवनात, एका विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे हे त्याचे 'विहित कर्म' आहे. जर त्याने तो अभ्यास प्रामाणिकपणे आणि एकाग्रतेने केला, तर तेच त्याचे अनुष्ठान ठरेल. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या वेळी केवळ गुणांसाठी न वाचता ज्ञान मिळवण्यासाठी वाचणे हे उचित कर्म आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्माचे महत्त्व सांगत असताना, ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माची व्याख्या आणि त्याचे महत्त्व स्पष्ट करतात.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत खऱ्या संन्याशाची व्याख्या स्पष्ट करतात. संन्यास म्हणजे केवळ प्रपंच सोडून वनात जाणे किंवा भगवी वस्त्रे परिधान करणे नव्हे. ज्याच्या अंतःकरणात कोणाबद्दलही मत्सर किंवा द्वेष उरलेला नाही आणि ज्याला भौतिक सुखांची किंवा फळांची कोणतीही आशा नाही, तोच खरा संन्यासी आहे. असा मनुष्य प्रपंचात राहूनही मनाच्या अवस्थेमुळे सदैव मुक्त असतो. द्वेष आणि आशा हेच माणसाला संसारात जखडून ठेवतात; ज्याने या दोघांवर विजय मिळवला, तोच नित्य संन्यासी होय.

दैनंदिन जीवनात आपण जेव्हा कोणाबद्दल मनात राग धरत नाही आणि कामाच्या फळाची चिंता न करता आपले कर्तव्य करतो, तेव्हा आपण मानसिक तणावातून मुक्त होतो. उदाहरण: एखाद्या मित्राने मदत केली नाही तरी त्याच्याबद्दल द्वेष न ठेवणे आणि स्वतःचे काम आनंदाने करणे.

खरा संन्यासी बाह्य रूपाने नाही तर अंतर्मनाने कसा ओळखावा, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून 'अकर्ता' या संकल्पनेचा उलगडा करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे सूर्य उगवल्यावर जगातील सर्व व्यवहार सुरू होतात, पण सूर्य स्वतःला त्या कर्मांचा मालक मानत नाही किंवा त्याला कर्माचा अभिमान नसतो, त्याचप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुष सर्व कर्मे करूनही त्या कर्मांच्या फळापासून आणि कर्तेपणाच्या अहंकारापासून अलिप्त असतो. ज्ञानी माणसाची कर्मे ही नैसर्गिक असतात, त्यात 'मी'पणा नसतो.

आपण आपले काम करताना 'मी हे केले' असा गर्व न करता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने करावे. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूने उत्तम खेळ केल्यावर त्याचे श्रेय स्वतःच्या अहंकाराला न देता खेळाला द्यावे.

ज्ञानी पुरुष कर्मात राहूनही कर्मापासून कसा अलिप्त असतो, हे ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करत आहेत.