🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत निष्काम कर्मयोगाचे मर्म समजावून सांगत आहेत. ते म्हणतात की, मनुष्याने केवळ स्वतःच्या आवडीनिवडीनुसार कर्म न करता, जे कर्म 'उचित' (योग्य) आहे आणि जे 'विहित' (शास्त्राने किंवा धर्माने नेमून दिलेले) आहे, तेच करावे. हे कर्म करताना मनामध्ये त्या कर्माच्या फळाबद्दल कोणतीही आसक्ती किंवा आशा नसावी. जेव्हा आपण फळाचा त्याग करून केवळ कर्तव्य भावनेने आणि पूर्ण कौशल्याने (उत्तम प्रकारे) कर्म करतो, तेव्हा ते कर्म आपल्याला बंधनात टाकत नाही, तर मोक्षाकडे नेते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना केवळ पगार किंवा बक्षिसाचा विचार न करता, आपले काम किती अचूक आणि दर्जेदार होईल याकडे लक्ष द्यावे. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी परीक्षेत पहिला नंबर येईल की नाही या चिंतेपेक्षा, प्रत्येक विषयाचा अभ्यास उत्तम प्रकारे करण्यावर भर द्यावा.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला निष्काम कर्मयोगाचा उपदेश करताना, फळाची आशा सोडून कर्तव्य कर्म कसे करावे हे सांगत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत अर्जुनाच्या मानसिक अवस्थेचे वर्णन करतात. युद्धाच्या प्रसंगी आपल्याच स्वकीयांना समोर पाहून अर्जुनाचे मन विचलित झाले. त्याचे हृदय करुणेने आणि दुःखाने भरून आले. ज्या धनुष्याच्या जोरावर तो विजय मिळवणार होता, तेच 'गांडीव' धनुष्य त्याने खाली टाकले. ही अवस्था केवळ शारीरिक थकवा नसून ती एक खोल मानसिक द्वंद्व आणि वैराग्याची (विषादाची) सुरुवात आहे. अर्जुनाचा हा विषादच पुढे त्याला श्रीकृष्णाच्या उपदेशाकडे घेऊन जातो.

जेव्हा आपण जीवनात मोठ्या संकटात असतो आणि काय करावे हे सुचत नाही, तेव्हा घाईने चुकीचा निर्णय घेण्यापेक्षा क्षणभर थांबून आपल्या भावना समजून घेणे आवश्यक असते. उदाहरण: परीक्षेत कठीण प्रश्न पाहून घाबरून न जाता, क्षणभर शांत होऊन विचार करणे.

आपल्याच नातेवाईकांना युद्धासाठी समोर उभे पाहून अर्जुनाचे मन विचलित झाले आहे आणि तो शस्त्रे त्यागून रथात बसला आहे.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्थितप्रज्ञाचे (ज्याची बुद्धी स्थिर आहे अशा व्यक्तीचे) लक्षण सांगतात. जो मनुष्य आपल्या मनातील सर्व भौतिक वासना आणि फळाची आशा पूर्णपणे त्यागून देतो आणि बाह्य विषयांच्या सुखावर अवलंबून न राहता केवळ आत्मस्वरूपातच तृप्त राहतो, तोच खरा निष्काम योगी होय. अशा व्यक्तीची बुद्धी कोणत्याही परिस्थितीत डळमळीत होत नाही, म्हणून त्याला स्थितप्रज्ञ म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात जेव्हा आपण इतरांच्या कौतुकावर किंवा बाह्य वस्तूंवर आपले सुख अवलंबून न ठेवता स्वतःच्या कर्मात आनंद मानतो, तेव्हा आपण मानसिक शांती मिळवू शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या स्पर्धेत हरलो तरी आपल्या प्रामाणिक प्रयत्नांमुळे समाधानी राहणे म्हणजे स्थितप्रज्ञतेचा सराव करणे होय.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी असलेल्या (स्थितप्रज्ञ) माणसाची लक्षणे समजावून सांगत आहेत.