🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सांगतात की, ज्याचे मन बाह्य जगातील क्षणभंगुर विषयांमध्ये (जसे की चव, स्पर्श, रूप) अडकलेले नाही, तोच खऱ्या अर्थाने अंतरातील आत्मसुखाचा अनुभव घेऊ शकतो. जेव्हा एखादा साधक आपली इंद्रिये बाह्य जगातून काढून अंतर्मुख करतो, तेव्हा त्याला ब्रह्माशी एकरूप झाल्याचा आनंद मिळतो. हा आनंद कोणत्याही भौतिक वस्तूवर अवलंबून नसल्यामुळे तो अक्षय म्हणजेच कधीही न संपणारा असतो.

आजच्या काळात आपण मोबाईल, टीव्ही किंवा बाहेरच्या खाण्यात सुख शोधतो, पण ते तात्पुरते असते. जर आपण रोज १० मिनिटे शांत बसून स्वतःच्या विचारांचे निरीक्षण केले (ध्यान केले), तर आपल्याला मनातून खरी शांती आणि आनंद मिळू शकतो. उदाहरणार्थ: परीक्षेत यश मिळाल्यावर होणाऱ्या आनंदापेक्षा, अभ्यास करताना विषयाचे आकलन झाल्यावर मिळणारा आंतरिक आनंद अधिक टिकणारा असतो.

बाह्य विषयांच्या सुखाचा त्याग करून अंतरातील अक्षय सुखाचा अनुभव घेणाऱ्या स्थितप्रज्ञाचे वर्णन या ओवीत केले आहे.

या ओवीमध्ये संत ज्ञानेश्वर महाराज अर्जुनाच्या युद्धाच्या सुरुवातीच्या स्थितीचे वर्णन करतात. कुरुक्षेत्रावर दोन्ही सैन्ये समोरासमोर उभी ठाकली असताना, अर्जुन श्रीकृष्णाला विनंती करतो की रथ अशा ठिकाणी न्यावा जिथून त्याला दोन्ही बाजूंच्या योद्ध्यांचे नीट निरीक्षण करता येईल. हे अर्जुनाच्या आत्मविश्वासाचे आणि युद्धाच्या तयारीचे लक्षण आहे. तो युद्धाला सामोरे जाण्यापूर्वी परिस्थितीचे आकलन करू इच्छितो.

कोणतेही मोठे काम सुरू करण्यापूर्वी त्या क्षेत्रातील आव्हाने आणि प्रतिस्पर्धी यांची नीट माहिती घेणे आवश्यक असते. उदाहरणार्थ, परीक्षेला बसण्यापूर्वी अभ्यासक्रमाचा आणि प्रश्नांच्या स्वरूपाचा आढावा घेणे यश मिळवण्यासाठी गरजेचे आहे.

युद्ध सुरू होण्यापूर्वी अर्जुन श्रीकृष्णाला आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी नेण्यास सांगतो जेणेकरून तो युद्धासाठी आलेल्या योद्ध्यांचे निरीक्षण करू शकेल.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत 'अकर्मा'ची स्थिती स्पष्ट करतात. ज्याला आत्मज्ञान झाले आहे, असा पुरुष देहबुद्धी सोडून वागत असतो. तो जरी शरीराने लौकिक कर्मे करताना दिसला, तरी त्याच्या मनात 'मी कर्ता आहे' हा अहंकार नसतो. ज्याप्रमाणे भाजलेले बी पेरले तरी त्याला अंकुर फुटत नाही, त्याप्रमाणे ज्ञानयुक्त अंतःकरणाने केलेले कर्म फळ देत नाही आणि व्यक्तीला संसाराच्या बंधनात अडकवत नाही. अशा कर्मालाच 'साचोकारें' म्हणजे खरोखर अकर्म म्हटले जाते.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'मी हे केले' असा अहंकार न ठेवता, ते आपले कर्तव्य आहे या भावनेने केल्यास मानसिक शांती मिळते. उदाहरण: एखाद्या गरजूला मदत केल्यावर त्याचे श्रेय न घेता ती ईश्वरी सेवा मानणे.

आत्मज्ञानी पुरुषाची कर्मे त्याला संसाराच्या बंधनात का अडकवत नाहीत, याचे विवेचन ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.