🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, जो साधक आपल्या इंद्रियांवर पूर्ण ताबा मिळवतो, तोच खरा 'स्थिरप्रज्ञ' होय. इंद्रिये स्वभावतः बाह्य विषयांकडे धावतात, ज्यामुळे मन विचलित होते. परंतु, ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःहून आत ओढून घेते, त्याप्रमाणे जो आपल्या इंद्रियांना विषयांच्या मोहातून बाजूला काढतो आणि त्यांना आत्मस्वरूपात स्थिर करतो, तोच पूर्ण ज्ञानी पुरुष होय. इंद्रिय निग्रह हाच आत्मज्ञानाचा पाया आहे.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपल्याला अभ्यासाऐवजी किंवा कामाऐवजी मोबाईल किंवा टीव्हीचा मोह होतो, तेव्हा स्वतःच्या मनावर ताबा मिळवून ध्येयावर लक्ष केंद्रित करणे म्हणजे इंद्रिय निग्रह होय. उदाहरणार्थ, परीक्षेच्या काळात खेळाचा मोह टाळून अभ्यासात मन रमवणे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिरप्रज्ञ पुरुषाची लक्षणे सांगत असताना, इंद्रिय निग्रहाचे महत्त्व या ओवीतून स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून सांगतात की, ज्यांना आत्मज्ञानाची जाणीव नाही आणि जे केवळ फळाच्या आशेने कर्म करत आहेत, अशा लोकांच्या बुद्धीत संभ्रम निर्माण करू नये. त्यांना 'कर्मे सोडून द्या' असा उपदेश केल्यास ते गोंधळात पडतील आणि त्यांचे नुकसान होईल. त्याऐवजी, ज्ञानी माणसाने स्वतः अनासक्तीने आणि शिस्तीने सर्व विहित कर्मे करून दाखवावीत. ज्ञानी पुरुषाचे आचरण पाहून सामान्य लोकही आपोआप योग्य मार्गाला लागतात. उपदेशापेक्षा कृती अधिक प्रभावी असते, हाच या ओवीचा मुख्य आशय आहे.

दैनंदिन जीवनात, जर एखादा वरिष्ठ अधिकारी आपल्या कनिष्ठांना फक्त सूचना देत राहिला तर काम नीट होत नाही. पण जर तो स्वतः वेळेवर येऊन आणि प्रामाणिकपणे काम करून दाखवत असेल, तर कनिष्ठ कर्मचारी त्याचे अनुकरण करतात. उदा. पालकांनी मुलांना 'खोटे बोलू नका' असे सांगण्यापेक्षा स्वतः नेहमी खरे बोलून दाखवणे जास्त प्रभावी ठरते.

ज्ञानी पुरुषाने अज्ञानी लोकांशी कसे वागावे आणि त्यांना कर्ममार्गावर कसे टिकवून ठेवावे, याचे मार्गदर्शन श्रीकृष्ण अर्जुनाला करत आहेत.

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत भगवान श्रीकृष्णांच्या 'कर्मण्यकर्म य: पश्येत्' या सिद्धांताचे स्पष्टीकरण करतात. आत्मज्ञानी पुरुष शरीराने सर्व कर्मे करत असूनही, 'मी कर्ता नाही' या जाणिवेमुळे कर्माच्या बंधनात अडकत नाही, म्हणून त्याचे कर्म हे 'अकर्म' ठरते. याउलट, एखादा मनुष्य बाहेरून कर्म सोडून बसला असला तरी त्याच्या मनात जर वासना आणि संकल्प सुरू असतील, तर ते त्याचे 'अकर्म' नसून 'कर्म'च आहे. ही सूक्ष्म दृष्टी ज्याला प्राप्त झाली, तोच खरा योगी आणि मुक्त पुरुष होय.

दैनंदिन जीवनात काम करताना 'हे काम मी नाही तर ईश्वरी शक्ती माझ्याकडून करून घेत आहे' असा भाव ठेवल्यास कामाचा ताण येत नाही. उदाहरण: एखादा डॉक्टर शस्त्रक्रिया करताना स्वतःला केवळ एक माध्यम मानतो, तेव्हा तो यशापयशाच्या चिंतेतून मुक्त राहतो.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला कर्म आणि अकर्म यातील अत्यंत सूक्ष्म आणि तात्विक भेद समजावून सांगत आहेत, त्याचे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज येथे करत आहेत.