🕉️संस्कृत सुभाषित

ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून इंद्रियांच्या शक्तीचे आणि मनाच्या चंचलतेचे वर्णन करतात. ते म्हणतात की, ज्याप्रमाणे समुद्रात प्रचंड वादळ सुटल्यावर नावेवरचा ताबा सुटतो आणि ती नाव सुरक्षितपणे किनाऱ्याला (थडिये) पोहोचू शकत नाही, उलट ती बुडण्याची भीती असते; त्याचप्रमाणे जर मन विषयांच्या आणि इंद्रियांच्या मागे धावू लागले, तर ते माणसाच्या विवेकाचा आणि बुद्धीचा नाश करते. साधकाने आपली बुद्धी स्थिर ठेवण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवणे आवश्यक आहे, अन्यथा संसाराच्या वादळात जीवनरूपी नाव भरकटत जाते.

दैनंदिन जीवनात, जेव्हा आपण एखाद्या महत्त्वाच्या कामावर लक्ष केंद्रित करण्याचा प्रयत्न करतो आणि मोबाईल किंवा इतर मनोरंजनामुळे आपले मन विचलित होते, तेव्हा आपण आपल्या ध्येयापासून दूर जातो. हे टाळण्यासाठी मनावर ताबा ठेवणे गरजेचे आहे.

इंद्रिये मनाला कशी भरकटवतात आणि त्यामुळे बुद्धीचा नाश कसा होतो, हे सांगताना माऊलींनी हे उदाहरण दिले आहे.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाचा हा मार्ग इतका विलक्षण आहे की त्यासाठी संसाराचा त्याग करून अरण्यात जाण्याची आवश्यकता नाही. प्रपंचात राहूनही, जर मनुष्य आपली कर्तव्ये फळाची आशा न धरता आणि ईश्वराच्या चरणी अर्पण करून करतो, तर तो या योगाचा लाभ घेऊ शकतो. हा योग प्रपंचाच्या 'गावात' (म्हणजेच मोहात) न शिरताही साधता येतो, कारण तो आंतरिक शुद्धीवर भर देतो.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे करताना ती 'मी' पणा सोडून केली पाहिजेत. उदाहरणार्थ, विद्यार्थ्यांनी अभ्यास करताना तो केवळ गुणांसाठी न करता ज्ञानप्राप्तीसाठी केला, तर तो एक प्रकारचा योगच ठरतो.

श्री ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून ज्ञानयोगाची सुलभता सांगत आहेत की हा योग संसारात राहूनही साधता येतो.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत स्पष्ट करतात की, आत्मज्ञानाच्या मार्गावर चालणाऱ्या साधकासाठी इंद्रियनिग्रह (इंद्रियांवर ताबा) अत्यंत आवश्यक आहे. जोपर्यंत आपली इंद्रिये बाह्य विषयांकडे धावत असतात, तोपर्यंत मन स्थिर होऊ शकत नाही. म्हणून अर्जुनाला उद्देशून ते म्हणतात की, इंद्रियांना जिंकणे हाच मनाच्या शांतीचा खरा उपाय आहे. जो मनुष्य आपल्या इंद्रियांना आवरतो, तोच खऱ्या अर्थाने आत्मस्वरूपात स्थिर होतो.

अभ्यास करताना मोबाईल किंवा खेळाकडे लक्ष न देता मनावर ताबा मिळवून एकाग्रतेने अभ्यास करणे, हे या ओवीचे व्यावहारिक उदाहरण आहे.

भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला स्थिर बुद्धी प्राप्त करण्यासाठी इंद्रियांवर ताबा मिळवण्याचे महत्त्व सांगत आहेत.