🕉️संस्कृत सुभाषित

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीतून कर्माचे महत्त्व स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की, मनुष्याने स्वैरपणे कोणतेही कर्म करू नये. जे कर्म आपल्या वाट्याला आले आहे आणि जे आपल्या प्रकृतीला व धर्माला अनुसरून आहे, त्यालाच 'उचित कर्म' म्हणतात. असे कर्म केल्याने मनुष्याला आत्मिक समाधान मिळते आणि तो मोक्षाप्रत जातो. अर्जुनाला उद्देशून ते म्हणतात की, तू तुझा क्षात्रधर्म ओळखून तुझे विहित कर्तव्य अत्यंत निष्ठेने आणि उत्तम रीतीने पार पाड.

दैनंदिन जीवनात आपण आपली कामे टाळू नयेत. उदाहरणार्थ, एका विद्यार्थ्याने अभ्यास करणे हा त्याचा 'स्वधर्म' आहे. तो अभ्यास त्याने कंटाळा न करता 'उत्तम' प्रकारे केला पाहिजे.

श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याचे विहित कर्तव्य (स्वधर्म) पार पाडण्याचे महत्त्व समजावून सांगत आहेत, असे निरूपण ज्ञानेश्वर महाराज करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत आत्मज्ञानाचे अत्यंत सूक्ष्म स्वरूप स्पष्ट करतात. ते म्हणतात की आत्मज्ञान ही अशी एक अवस्था आहे जी मानवी बुद्धीच्या आणि तर्काच्या पलीकडे आहे. बुद्धी ही द्वैतावर आधारित असते, तर आत्मज्ञान हे अद्वैत असते, म्हणून तिथे बुद्धीचा प्रवेश होऊ शकत नाही. तसेच, जिथे अविद्या (अज्ञान) मुळासकट नष्ट झालेली असते, तिथेच खऱ्या ज्ञानाचा प्रकाश असतो. हे ज्ञान मिळवणे म्हणजे स्वतःच्या मूळ स्वरूपाची ओळख होणे होय.

दैनंदिन जीवनात आपण प्रत्येक गोष्ट बुद्धीने आणि तर्काने सोडवण्याचा प्रयत्न करतो, पण मनाची खरी शांती मिळवण्यासाठी कधीकधी विचारांच्या पलीकडे जाऊन शांत बसावे लागते. उदाहरणार्थ: जेव्हा आपण खूप तणावात असतो, तेव्हा केवळ विचार करण्यापेक्षा ध्यान (Meditation) केल्याने आपल्याला अंतर्मनातील शांततेचा अनुभव येतो, जे आत्मज्ञानाकडे जाणारे एक पाऊल आहे.

दुसऱ्या अध्यायात श्रीकृष्ण अर्जुनाला आत्म्याचे स्वरूप सांगत आहेत. ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीद्वारे आत्मज्ञान म्हणजे नेमके काय, याची व्याख्या स्पष्ट करत आहेत.

संत ज्ञानेश्वर महाराज या ओवीत सद्गुरूंच्या किंवा त्या मूळ परमतत्त्वाच्या अगाध सामर्थ्याचे वर्णन करत आहेत. ते म्हणतात की, ज्या परमतत्त्वापासून संपूर्ण वेदांची (शब्दब्रह्माची) निर्मिती झाली, त्याच अफाट ज्ञानसागरातून माझ्या अल्प बुद्धीला हे ज्ञानेश्वरी रचण्याचे स्फुरण मिळाले आहे. हे ज्ञान माझे स्वतःचे नसून त्या मूळ स्रोताचा तो एक छोटासा अंश आहे, अशी अत्यंत नम्र भावना ते येथे व्यक्त करतात. हे गुरूकृपेचे महत्त्व अधोरेखित करते.

आपल्याला मिळणारे यश किंवा ज्ञान हे केवळ आपले नसून ते आपल्या गुरूंच्या किंवा मोठ्या शक्तीच्या मार्गदर्शनाचा भाग आहे, ही नम्रता बाळगावी. उदाहरण: परीक्षेत उत्तम गुण मिळाल्यावर, ते शिक्षकांनी दिलेल्या ज्ञानाचा अंश आहे हे मान्य करणे.

ज्ञानेश्वरीच्या सुरुवातीला मंगलाचरणात संत ज्ञानेश्वर महाराज ज्ञानाच्या मूळ स्रोताचे (गुरूंचे) स्तवन करत आहेत आणि आपली बुद्धी त्याच प्रकाशाचा एक अंश असल्याचे सांगत आहेत.