तेनाली राम आणि अदृश्य घोडा

विजयनगरचे साम्राज्य महाराज कृष्णदेवराय यांच्या काळात वैभवाच्या शिखरावर होते. त्यांच्या दरबारात अष्टदिग्गज कवींपैकी एक असलेले तेनाली राम आपल्या बुद्धीचातुर्यासाठी प्रसिद्ध होते. एके दिवशी, विजयनगरच्या दरबारात एका प्रसिद्ध चित्रकाराचे आगमन झाले. त्या चित्रकाराने राजाला आपली काही उत्कृष्ट चित्रे दाखवली. एका चित्रात त्याने एक सुंदर निसर्गदृश्य रेखाटले होते, ज्यामध्ये काही माणसे आणि प्राणी अर्धेच दिसत होते, जणू काही ते चित्राच्या चौकटीतून बाहेर जात आहेत किंवा झाडांमागे लपलेले आहेत. महाराज कृष्णदेवराय त्या कलेने अत्यंत प्रभावित झाले. त्यांनी चित्रकाराची स्तुती केली आणि त्याला मौल्यवान रत्ने बक्षीस म्हणून दिली. मात्र, दरबारात बसलेल्या तेनाली रामच्या चेहऱ्यावर समाधानाऐवजी उपरोधिक हास्य होते. राजाने विचारले, 'तेनाली, तुला हे चित्र आवडले नाही का?' तेनाली म्हणाला, 'महाराज, चित्रकार नक्कीच प्रतिभावान आहे, पण हे चित्र अपूर्ण आहे. मला यात फक्त माणसांच्या एका बाजूचे हात आणि पाय दिसत आहेत. दुसरी बाजू कुठे आहे? हे चित्र अर्धवट वाटते.' राजाला तेनालीचा हा तर्क पटला नाही. राजा हसून म्हणाला, 'अरे मूर्खा, चित्रकलेत कल्पनाशक्तीला महत्त्व असते. जे दिसत नाही, ते आपण कल्पनेने पाहायचे असते. तुला जर एवढेच ज्ञान असेल, तर तू स्वतः एक उत्तम चित्र काढून दाखव. मी तुला एक महिना, चित्रकलेचे साहित्य आणि सुवर्णमुद्रा देतो. जर तू यापेक्षा चांगले चित्र काढले नाहीस, तर तुला शिक्षा होईल.' तेनालीने आव्हान स्वीकारले. महिनाभर तो दरबारात आला नाही. सर्वांना वाटले की तेनाली आता संकटात सापडणार. महिन्याभरानंतर तेनाली दरबारात एका मोठ्या कापडाने झाकलेल्या कॅनव्हाससह हजर झाला. राजाने उत्सुकतेने विचारले, 'दाखव तुझे महान चित्र!' तेनालीने कापड बाजूला केले. तिथे फक्त एक रिकामी पांढरी जागा होती आणि कोपऱ्यात काही काळ्या रंगाच्या रेषा होत्या, ज्या घोड्याच्या शेपटीसारख्या दिसत होत्या. राजा संतापला आणि म्हणाला, 'हे काय आहे? इथे तर काहीच नाही!' तेनाली शांतपणे म्हणाला, 'महाराज, हा माझा घोडा आहे. तो अतिशय वेगवान आणि देखणा आहे.' राजा ओरडला, 'पण घोडा कुठे आहे?' तेनाली हसून म्हणाला, 'महाराज, विसरलात का? आपणच म्हणाला होतात की जे दिसत नाही ते कल्पनेने पाहायचे असते. माझा घोडा या चौकटीच्या बाहेर गवतात चरण्यासाठी गेला आहे. आपल्याला फक्त त्याची शेपटी दिसत आहे, बाकीचा घोडा आपण आपल्या कल्पनाशक्तीने पाहून घ्यावा.' राजाला आपलेच शब्द आठवले आणि तो तेनालीच्या हजरजबाबीपणावर खूश झाला. त्याने तेनालीला मोठे बक्षीस दिले.