ज्ञानेश्वरी
✍️ Ovi

ज्ञानेश्वरी

भावार्थदीपिका

👤 संत ज्ञानेश्वर १३ वे शतक (इ.स. १२९०)
📋 18 अध्याय 📜 7 श्लोक
ज्ञानेश्वरी हा भगवद्गीतेवरील संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिलेला मराठी भाष्यग्रंथ आहे. वारकरी संप्रदायाचा हा पाया मानला जातो आणि यात भक्ती, ज्ञान आणि योगाचा सुवर्णमध्य साधला आहे. या ग्रंथामुळे संस्कृतमधील गुह्य ज्ञान प्राकृत मराठी भाषेत आणून ते सर्वसामान्य लोकांसाठी खुले झाले, ज्यामुळे महाराष्ट्रात सांस्कृतिक क्रांती झाली.
सर्व 379 अ.1 अर्जुन-विषाद योग 66 अ.1 अर्जुनविषादयोग 1 अ.1 अर्जुनविषादयोग 20 अ.1 अर्जुनविषादयोग 8 अ.1 अर्जुनविषादयोग (प्रा 1 अ.2 सांख्य योग 279 अ.2 सांख्ययोग 102 अ.3 कर्मयोग 267 अ.4 ज्ञानकर्मसंन्यास योग 56 अ.4 ज्ञानकर्मसंन्यासयोग 169 अ.4 ज्ञानकर्मसंन्यासयोग 1 अ.5 संन्यास योग 8 अ.5 संन्यासयोग 98 अ.5 संन्यासयोग 1 अ.5 संन्यासयोग 3 अ.5 संन्यासयोग 1 अ.6 आत्मसंयम योग 7
📊 अध्यायनिहाय श्लोक सारांश
अध्याय नाव श्लोक
1 अर्जुन-विषाद योग 66
1 अर्जुनविषादयोग 1
1 अर्जुनविषादयोग 20
1 अर्जुनविषादयोग 8
1 अर्जुनविषादयोग (प्रारंभ) 1
2 सांख्य योग 279
2 सांख्ययोग 102
3 कर्मयोग 267
4 ज्ञानकर्मसंन्यास योग 56
4 ज्ञानकर्मसंन्यासयोग 169
4 ज्ञानकर्मसंन्यासयोग 1
5 संन्यास योग 8
5 संन्यासयोग 98
5 संन्यासयोग 1
5 संन्यासयोग 3
5 संन्यासयोग 1
6 आत्मसंयम योग 7
एकूण 379
अध्याय 6, श्लोक 1

आतां आत्मानुभवें चोखडा । जो योगु हा सुहाडा । तो सांगिजेल निवाडा । अवधारिजो ॥ १ ॥

"Now, this pure Yoga of self-experience, which is so beautiful, shall be explained clearly; please pay heed."

आतां Adverb
Ātāṃ
आता
Now
आत्मानुभवें Noun
Ātmānubhavēṃ
आत्म-अनुभवाने
By self-experience
चोखडा Adjective
Cōkhaḍā
शुद्ध किंवा निर्मळ
Pure or clean
सुहाडा Adjective
Suhāḍā
सुंदर किंवा उत्तम
Beautiful or excellent
सांगिजेल Verb
Sāṅgijēla
सांगितले जाईल
Will be told/explained
निवाडा Adverb
Nivāḍā
स्पष्टपणे किंवा निवडून
Clearly or decisively
अवधारिजो Verb
Avadhārijō
लक्ष देऊन ऐकावे
Listen attentively

💡 अर्थ

आता आत्मसाक्षात्काराने शुद्ध झालेला, जो हा सुंदर योग आहे, त्याचे स्पष्ट निरूपण केले जाईल, ते तुम्ही लक्ष देऊन ऐकावे.

अध्याय 6, श्लोक 2

जें संन्यास ऐसें म्हणती । तोचि योगु जाण पां सुमती । जे संकल्पु सांडिल्यावांचूनि न होती । योगी केही ॥

ज्याला संन्यास असे म्हणतात, तोच योग आहे असे तू समज. कारण संकल्पाचा त्याग केल्याशिवाय कोणीही योगी होऊ शकत नाही.

"What they call renunciation, know that to be Yoga, O wise one; for no one becomes a Yogi without renouncing their intentions."

संन्यास Noun
Sannyas
त्याग किंवा संन्यास
Renunciation
योगु Noun
Yogu
कर्मयोग किंवा साधना
Union or Yoga
सुमती Noun
Sumati
चांगल्या बुद्धीचा (अर्जुन)
One with good intellect
संकल्पु Noun
Sankalpu
मनातील इच्छा किंवा विचार
Will or Intention
सांडिल्यावांचूनि Other
Sandilyavanchuni
त्याग केल्याशिवाय
Without abandoning

💡 अर्थ

ज्याला लोक संन्यास म्हणतात, तोच खरोखर योग आहे. मनातले विचार किंवा फळाची आशा सोडल्याशिवाय कोणीही खरा योगी बनू शकत नाही.

अध्याय 6, श्लोक 3

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥

तरी संन्यास आणि योगु । हा एकचि कीं विभागु । जैसा नामभेदें प्रसंगु । एकाच अर्थाचा ॥ ३ ॥

"Therefore, Sannyasa and Yoga are one and the same; know this for certain. It is like different names for the same essence."

संन्यास Noun
Sannyasa
त्याग किंवा संन्यास
Renunciation
योगु Noun
Yogu
कर्मयोग किंवा जोडणे
Yoga or Union
एकचि Adjective
Ekachi
एकच
One and the same
विभागु Noun
Vibhagu
भाग किंवा विभाग
Division or Part
नामभेदें Adverb
Namabhede
नावाच्या फरकाने
By different names
अर्थाचा Noun
Arthacha
अर्थाचा
Of the meaning

💡 अर्थ

संन्यास आणि योग हे दोन्ही एकच आहेत. ज्याप्रमाणे एकाच गोष्टीला दोन वेगळी नावे असावीत, तसेच हे आहे.

अध्याय 6, श्लोक 4

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥

जेथ संकल्पाचां पायीं । विरक्ति जाली पाहीं । तेथ योगारूढु होई । ऐसें जाणा ॥

"Where detachment from the very root of desires occurs, know that one has become established in Yoga."

संकल्पाचां Noun
Sankalpacham
इच्छा किंवा विचारांच्या
of desires or mental constructs
विरक्ति Noun
Virakti
अलिप्तता किंवा वैराग्य
detachment
योगारूढु Adjective
Yogarudhu
योगाच्या शिखरावर बसलेला
established in Yoga
जाणा Verb
Jana
ओळखावे किंवा समजावे
to know or understand
पायीं Noun
Payi
ठायी किंवा मुळे
at the place of or due to

💡 अर्थ

जेव्हा माणसाच्या मनात कोणत्याही फळाची इच्छा उरत नाही आणि तो सर्व संकल्पांचा त्याग करतो, तेव्हा तो योगामध्ये स्थिर झाला आहे असे समजावे.

अध्याय 6, श्लोक 5

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥

जेथ आपणचि आपणया। सोडविजे धनंजया। तरीच आपणया। आपण सखा॥

"Where one liberates oneself by one's own self, O Dhananjaya, then only is one a friend to oneself."

आपणचि Pronoun
Apanachi
स्वतःच
oneself only
सोडविजे Verb
Sodavije
मुक्त करावे / सोडवावे
should liberate
धनंजया Noun
Dhananjaya
अर्जुनाचे एक नाव
Arjuna (conqueror of wealth)
सखा Noun
Sakha
मित्र
friend
आपणया Pronoun
Apanaya
स्वतःला
to oneself

💡 अर्थ

हे अर्जुना, माणसाने स्वतःच स्वतःचा उद्धार केला पाहिजे. जो स्वतःला संकटातून किंवा मोहातून बाहेर काढतो, तोच स्वतःचा खरा मित्र असतो.

अध्याय 6, श्लोक 6

जेथें अर्जुना हें चित्त । आपणया आपणचि होय मित्र । तरी आपणया आपणचि घात । आपणचि करी ॥ ६ ॥

"Where, O Arjuna, this mind becomes its own friend, there it also causes its own destruction."

चित्त Noun
Chitta
मन किंवा अंतःकरण
Mind or consciousness
मित्र Noun
Mitra
दोस्त किंवा साहाय्यक
Friend or ally
घात Noun
Ghaat
नाश किंवा नुकसान
Destruction or harm
आपणया Pronoun
Aapanaya
स्वतःला
To oneself
करी Verb
Kari
करतो
Does or performs

💡 अर्थ

हे अर्जुना, जेव्हा हे मन स्वतःचेच मित्र बनते, तेव्हा ते स्वतःचे कल्याण करते; पण जर ते शत्रू झाले, तर ते स्वतःचाच नाश करते.

अध्याय 6, श्लोक 7

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥

जेथें अर्जुना हें चित्त । आपणयांतें आपणचि पाहत । तें पाहोनि सुखें डुलत । आपणचि होय ॥ ७ ॥

"Where, O Arjuna, this mind sees itself within itself, and seeing that, it sways with joy and becomes that itself."

चित्त Noun
Chitta
मन किंवा अंतःकरण
Mind or consciousness
पाहत Verb
Pahat
पाहणे किंवा अनुभवणे
Seeing or observing
सुखें Adverb
Sukhen
आनंदाने
With bliss or joy
डुलत Verb
Dulat
तल्लीन होऊन डोलणे
Swaying in ecstasy
आपणचि Pronoun
Aapanachi
स्वतःच
Oneself only

💡 अर्थ

हे अर्जुना, जेव्हा हे मन स्वतःला स्वतःमध्येच पाहते, तेव्हा ते त्या आनंदाने डुलू लागते आणि स्वतःच ते स्वरूप होऊन जाते.