Dnyaneshwari

तरी अवधान एकवेळ दीजे । मग सर्वसुखासी पात्र होईजे । हें प्रतिज्ञोत्तर माझें । उघड ऐका ॥ १ ॥

"Give your attention but once, and become worthy of all bliss; listen clearly to this, my solemn promise."

एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥

मग तो विवस्वतु मनूसी सांगे । मनू इक्ष्वाकूसि उपदेशे । ऐसी हे परंपरेच्या मार्गें । राजर्षीं पाविली ॥

"Then Vivasvan told it to Manu, and Manu instructed Ikshvaku. In this way, through the path of tradition, the royal sages attained it."

तोचि हा योगु पुरातनु | तुज सांगितला म्यां पूर्णु | जो भक्तु तूं आणि प्राणमित्रु | म्हणऊनि गुह्य ||

"That same ancient Yoga is today declared by Me to thee; for thou art My devotee and My friend; it is a supreme secret."

तरी अर्जुना हे साच । जे तू म्हणसी तें तैसेचि । परि न कळे तुज अचाट । योगबळ माझे ॥ ४ ॥

Tari Arjunā he sāca | je tū mhaṇasī teṃ taiseci | pari na kaḷe tuja acāṭa | yogabaḷa māje || 4 ||

"O Arjuna, what you say is indeed true; however, you are unaware of my extraordinary power of Yoga."

बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ५ ॥

तरी तूं आणि मी अर्जुन । बहुतीं जन्मीं जालों हीन । परी तें तुज न स्मरे मी जाणें । सर्वही पूर्ण ॥ ५ ॥

"Many births of mine and yours have passed, O Arjuna. I know them all, but you do not know them."

अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥

हेंचि आतां सांगेन | तुजलागीं मी आपण | जेणें तुझा संदेह पूर्ण | जाईल निमूट ॥

"I shall now tell you that very thing myself, so that your doubt will be completely removed."

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥

म्हणोनि मी अजुही होय । आणि अव्ययही परि आहे । परि प्रकृतीसी अधिष्ठूनि येय । मायेच्या योगें ॥

"Therefore, I am unborn and also immutable; but by presiding over My Prakriti, I manifest through Maya."

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥

तरी साधूंचा कैवारु घेणें । आणि दुर्जनांचा संहारु करणें । हें धर्माचें पाळणें । युगायुगीं ॥ ८ ॥

"To take the side of the saints, to destroy the wicked, and to uphold Dharma in every age."

तरी अर्जुना हे आघवे । माझें करणें कीं न करणें जाणावें । परी तें अलिप्तपणें स्वभावें । मजचि ठायीं ॥

"Therefore, Arjuna, know all this as my doing or non-doing; yet, by nature, I remain detached within myself."

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥

कारण तूं माझा भक्तु । आणि सखाही अत्यंतु । म्हणोनि हा गूढार्थु । सांगावा लागला ॥

"Because you are My devotee and also a very dear friend, I have revealed this supreme secret to you."

पैं अर्जुना हे विचारीं । जे हे माझी थोरी । न कळेचि चराचरीं । कवणाही ॥

"O Arjuna, consider this; my greatness is not understood by anyone in this entire world."

तो हा योगु आतां । काळें जाहला बहुतां । म्हणोनि लोपली वार्ता । जगामाजीं ॥

"That same Yoga has now, by the long lapse of time, been lost to the world."

तरी चातुर्वर्ण्य म्यां सृजिलें । गुणकर्मविभागें कल्पिलें । परि तें मीचि कीं न केलें । ऐसें जाणें ॥

"The four-fold order was created by Me according to the divisions of Gunas and Karma; though I am its author, know Me as the non-doer."

तरी या कर्माचिया मिळणी । मज नाही पैं मांडणी । आणि कर्मफळीं धणी । न धरीं मी ॥

"In the mixing of these actions, I have no involvement; and for the fruits of actions, I hold no desire."

तरी तो मी एथ ऐसा । जो कर्मबंधां न येचि फांसा । हें जाणोनि मुमुक्षुं तैसा । आश्रयो केला ॥

"I am such here, who does not fall into the trap of karma-bondage; knowing this, the seekers of liberation took refuge accordingly."

अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥

येथ अर्जुनें एकु भावो । मनीं धरिला देवो । म्हणे हा विस्मो पहा हो । सांगत असे ॥

"At this, Arjuna conceived a doubt in his mind and said, 'Behold, what a wonder the Lord is telling!'"

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥

तरी कर्माचें रूप जाणावें । आणि विकर्माचेंही ओळखावें । मग अकर्माचेंही पाहावें । पूर्णपणें ॥

"One should understand the nature of action, and also understand the nature of forbidden action; and one should also clearly see the nature of inaction."

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जो कर्मामाजीं अकर्म पाहे । आणि अकर्मीं कर्म आहे । तोचि मनुष्यांत बुद्धिमंत होये । तोचि युक्तु सर्वकर्मी ॥

"One who sees inaction in action, and action in inaction, is wise among men."

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥

पैं अर्जुना हें विचारीं । जो कर्माचिया परी । कर्मामाजीं नंतरी । अलिप्तु असे ॥

"O Arjuna, contemplate this: he who, while performing actions, remains detached within those very actions."

तैसें ज्ञानेंविण जें करणें । तें अज्ञानचि मी म्हणें । आणि कर्म तेंचि अकर्म होणें । तें ज्ञान पैं ॥

तैसे ज्ञानेंविण जे करणे । ते अज्ञानचि मी म्हणे । आणि कर्म तेचि अकर्म होणे । ते ज्ञान पै ॥

"Thus, doing anything without knowledge, I call it ignorance; and when action itself becomes non-action, that indeed is knowledge."

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥

जयाचिये अंतःकरणीं । आशा नाहीं कोणे गुणीं । जो नियतचित्तु होऊनि । वर्तत असे ॥

"One who is free from expectations, with mind and self controlled, having abandoned all possessiveness, performing action only for the body, incurs no sin."

तैसेचि कर्माचेनि आधारें । जे जे कांहीं आचरे । तें तें अकर्मचि साचोकारें । होऊनि जाय ॥

"In the same way, whatever is performed through the medium of action, all that truly turns into non-action."

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥

जेणें सांडिला अभिमानु । जो विसरला देहभानु । जयाचे अंतःकरणीं ज्ञानु । ठसावलें असे ॥

"He who is unattached, liberated, whose mind is established in knowledge, and who works for the sake of sacrifice—his actions are entirely dissolved."

तैसे कर्माचेनि मिषे । जे जे काही प्रकाशे । ते ब्रह्मचि असे । ऐसें जो जाणे ॥

"In the same way, he who knows that whatever is manifested under the guise of action is Brahman itself."

दैवमेवापरे यज्ञं योगिन: पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥

येथ अर्जुना एकीं। यजन केलें अनेकीं। परि तें सर्वही विलोकीं। मद्रूपचि॥

"Here, O Arjuna, some have performed many sacrifices; but see them all as being identical with Me."

जेथ अविद्या हेचि समिधा । करूनि बुद्धीचिया प्रबोधा । प्रज्वळिला सुमेधा । ज्ञानाग्नि जो ॥

"Where ignorance is the fuel, and through the awakening of the intellect, the fire of knowledge is kindled."

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे ।
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥

आणि इंद्रियांचीं कमें । अथवा प्राणांचीं जीं संभ्रमें ।
तीं सांडूनि मनोधर्में । विरक्त जाले ॥

"Others sacrifice all the functions of their senses and the functions of the vital breath in the fire of the yoga of self-restraint, kindled by knowledge."

जेणें अविद्या हे वावो । आणि प्रपंचाचा होय अभावो । तोचि हा सद्भावो । जाण पां तूं ॥

"That by which ignorance becomes void and the worldly illusion disappears, know that alone to be the True Being."

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥

आणि अपानीं प्राणु होमिजे । कीं प्राणीं अपान यजिजे । ऐसे प्राणापान रोधिजे । प्राणायामें ॥

"Others offer the outgoing breath into the incoming breath, and the incoming breath into the outgoing breath, restraining the flow of both to practice Pranayama."

जेथ अर्जुना हे साच । जेणें संपादिले विरक्तत्व साच । तोचि अधिकारी येथ । ज्ञानाचिया ॥

"O Arjuna, truly, he who has attained detachment is the one eligible for this knowledge."

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥

जेणें चित्तशुद्धी होय । जेणें अविद्या मूळची जाय । तें ज्ञानचि होय । येणें योगें ॥

"Through which the purification of the mind occurs, and through which ignorance is destroyed at its root, that indeed is knowledge through this yoga."

जेथ आत्मानुभवु थिरावला । तोचि योगु पूर्ण जाहला । मग कर्माचा ठावो पुसला । आपोआप ॥

"Where the experience of the Self has become steady, that Yoga alone is complete; then the trace of Karma is automatically erased."

तरी प्रपंचाचिया गांवा । न येतां कीजे पांडवा । तो योगु हा जाणावा । अर्जुना पैं ॥

"Thus, O Pandava, know this to be the Yoga that can be achieved without entering the village of worldly affairs."

कर्मण्यकर्म य: पश्येदकर्मणि च कर्म य: । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त: कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ अर्जुना कर्माचां ठायीं । कर्माभावोचि दिसे पाहीं । आणि अकर्मामाजीं सर्वही । कर्मचि असे ॥३४॥

"Where, O Arjuna, in the place of action, non-action is seen; and in non-action, all action exists."

जेणें अंतःकरणें । बोधु हा पाविजे । तेणें संशयो सांडिजे । निःशेषु गा ॥

जेणें अंतःकरणें बोधु हा पाविजे । तेणें संशयो सांडिजे निःशेषु गा ॥

"By that consciousness through which this awakening is attained, all doubts are discarded completely."

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः। सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि॥

जरी कल्मषाचा सागरु। तूं होसी कीं अपारु। तरी हा ज्ञानप्लवु थोरु। तरविजे गा॥

"Even if you are the most sinful of all sinners, you will cross the ocean of miseries by the boat of knowledge."

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥

तरी अज्ञानाचेनि मूळें । जे कर्म वाढले असे प्रबळें । तें ज्ञानाग्नीचेनि ज्वाळें । भस्म होईल ॥

"As a blazing fire turns firewood to ashes, O Arjuna, so does the fire of knowledge burn to ashes all reactions to material activities."

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥

म्हणोनि ज्ञानापरौते । पवित्र न दिसे आयिते । जेणे संशयाचेनि रिते । होइजे गा ॥ ३८ ॥

"Therefore, there is nothing as pure as knowledge, by which one becomes free from all doubts."

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥

तरी श्रद्धाळू जो होय । आणि तत्परताही आहे । ज्यासी इंद्रियजयाचा सोय । साधिली असे ॥

"The man of faith, the devoted, the master of his senses, obtains knowledge; and having obtained knowledge, he promptly attains supreme peace."

जैसा कवणु एकु आंधळा । न ओळखे दीपाचा कळा । तैसा अज्ञानाचा जिव्हाळा । जयापासीं ॥

"As a blind man does not recognize the light of a lamp, so is he who is full of ignorance."

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥

जया कर्माचां ठायीं । संन्यासु योगें जाहला पाहीं । आणि ज्ञानानें संशयाचीं कांहीं । उरली नाहींत मुळें ॥

"One who has renounced actions by Yoga, whose doubts are destroyed by knowledge, and who is poised in the Self, actions do not bind him, O Dhananjaya."

तरी अर्जुना हे पाही । जेथ संशयासी ठावो नाही । तेथ अज्ञानाचे काही । उरले असे ॥ ४२ ॥

"Therefore, Arjuna, see this; where there is no room for doubt, does any ignorance remain there?"

तरी अज्ञानाचेनि मूळें । संशयाचेनि पडळें । हृदय हे व्यापिलें । आंधळें जाहलें ॥ ४३ ॥

"Thus, by the root of ignorance and the film of doubt, this heart is pervaded and has become blind."

म्हणौनि अज्ञानापासोनि जाहला । हा संशयो हृदयीं रूढला । तो ज्ञानशस्त्रें उपडिला । वेगें कीजे ॥ ४४ ॥

म्हणून अज्ञानापासून उत्पन्न झालेला हा संशय जो हृदयात रुजला आहे, तो ज्ञानरूपी शस्त्राने उपटून टाकून त्वरित युद्धाला (कर्तव्याला) तयार हो.

"Therefore, this doubt born of ignorance, which has taken root in your heart, should be uprooted quickly with the weapon of knowledge."

म्हणोनि संशयापरौतें । पाप नाहीं दुसरें तें । हा विनाशाची हातवटी । निश्चित जाणावी ॥

"Therefore, there is no sin greater than doubt; know it for certain as the way to destruction."

तरी अज्ञानासारिखें। दुसरें कांहीं न दिसे पाखें। जेणें आपणपें पारखें। कीजे मनुष्या॥

"There is nothing quite like ignorance; it makes a person a stranger to their own self."

तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥

म्हणोनि संशयाहूनि थोर । आन नाही पाप घोर । हा विनाशासी थोर । विस्तीर्ण मार्ग ॥ ४७ ॥

"Therefore, there is no sin greater than doubt; it is a vast path leading to destruction."

आणि कर्माचां ठायीं अकर्म । जो देखे ससंभ्रम । तोचि पुरुषोत्तम । जगामाजी ॥

आणि कर्माच्या ठिकाणी अकर्म, जो गोंधळून न जाता पाहतो, तोच या जगात पुरुषोत्तम (श्रेष्ठ पुरुष) होय.

"And he who sees inaction within action, without confusion, he alone is the supreme among men in this world."

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥

म्हणोनि जन्म कर्म माझें । हें दिव्य जो जाणे बीजें । तो देह सांडूनि मजचि । मिळोनि जाय ॥ ४९ ॥

"Therefore, my birth and actions are divine; he who knows this in truth, upon leaving the body, is not reborn but merges into Me."

म्हणौनि कर्म तरी कीजे । परि तें फळाशा त्यजिजे । जैसें बीज तरी पेरिजे । परि दग्ध करूनि ॥

"Therefore, perform your duties, but let go of the craving for rewards. It is like sowing a seed that has been parched; it fulfills the act of sowing but does not sprout into further bondage."

म्हणौनि कर्माचें रूप । वोळखणें हें अतिजल्प । जेथें मोहले संकल्प । ज्ञानियांचे ॥

"Therefore, to understand the nature of action is a matter of great complexity; even the wise are deluded by it."

म्हणोनि कर्माचेनि आधारे। जे कर्मचि सांडणे निधारे। ते युक्ती येणे प्रकारे। विवंचिजे॥

"Therefore, by the support of action itself, the way to abandon the bondage of action is explained through this technique."

तरी तेथ सेवा तरी कीजे । आणि साष्टांग तरी नमिजे । मग जे जे पुसिजे । ते सांगावे तयां ॥

"There, one should perform service and offer full prostrations; then, whatever is asked, they (the Gurus) shall explain."

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥

म्हणौनि कर्माचें लक्षण । न कळेचि सज्ञान । जेथें मोह पावले जाण । कवीश्वरही ॥ ५४ ॥

"Therefore, the nature of action is not understood even by the wise; even great scholars are deluded here."

तैसे कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निधारे । जैसें नावेचेनि अवसरें । पैलतीर पाविजे ॥

"Just as by the means of a boat, one reaches the opposite shore; so by the support of action, action itself is transcended."

जेथ कर्माचां पांगुळां। न निगिजे बाहेरिळा। तेथ अकर्माचा डोळा। उघडेना॥

"Where the feet of action do not step out, there the eye of inaction does not open."

तैसे कर्माचेनि आधारे । जे कर्मचि सांडणे उरे । ते युक्ती पैं सोपारे । दाविली तुज ॥ ५७ ॥

"In the same way, by the support of action, that which remains is the giving up of action; that easy method has been shown to you."

कर्मण्यकर्म य: पश्येदकर्मणि च कर्म य: । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त: कृत्स्नकर्मकृत् ॥

तरी कर्मामाजीं अकर्म । आणि अकर्मींचि कर्म । हें जया कळे तोचि परम । पुरुषु जाणावा ॥

"One who perceives inaction in action and action in inaction is the supreme among men."

जेणें अज्ञानाचें मूळ खणिलें । कर्माचें कवतुक सांडिलें । तें ज्ञानचि होय संचलें । जयाचिया ठायीं ॥

"He who has dug out the root of ignorance and cast aside the fascination for action, in him, knowledge has become fully established."

जैसा नावाचां वेगें । चालतसे असंगें । तो थडियेचेनि लागें । धांवत दिसे ॥

"As by the speed of the boat, one who moves detachedly, appears to be running along the shore."

जैसा प्रदीप्तु पावकू। इंधना करी भस्मसात्कूं। तैसा ज्ञानाग्नि हा अशेखूं। कर्मातें जाळी॥

"As a blazing fire turns fuel to ashes, so does the fire of knowledge burn all actions to ashes."

म्हणोनि कर्माचेनि आधारे । जे कर्मचि सांडिजे निवारे । ते युक्ती पैं सोपारे । जाणणें आहे ॥ ६२ ॥

"Therefore, that easy technique by which action itself is used to renounce action must be understood."

जेथ संकल्पाचा कलंकु धुवे । जेथ मनपण मन विरवे । जेथ अविद्या ही मावे । आपणयामाजी ॥

"Where the blemish of resolve is washed away, where the mind-ness of the mind dissolves, and where even ignorance is absorbed within itself."

जेथ संकल्पाचा शेवटु जाहला । मानसाचा मारु पडिला । जो योगुचि कीं पां संचला । आत्मबोधीं ॥

"Where the end of resolve occurred, the mind was subdued; that which is indeed Yoga, established in self-knowledge."

म्हणोनि कर्माचेनि आधारें । जे जे उचित आणि अवसरें । तें तें कीजे निधारें । फळाशा सांडूनि ॥ ६५ ॥

"Therefore, relying on action, perform whatever is appropriate and timely with determination, leaving aside the hope for results."

जेथ संकल्पाचा कलंकु नाही । आणि कर्माचा पांगु नाही । तेथ ज्ञान आपणचि पाही । प्रकाशत असे ॥

"Where there is no stain of desire and no dependence on action, there knowledge shines by itself."

म्हणौनि कर्माचिया स्थिती । जे अकर्मता पाहाती । तेचि पूर्ण जाणती । योगयुक्त ॥ ६७ ॥

म्हणून कर्माच्या ठिकाणी जे अकर्म पाहतात, तेच पूर्ण ज्ञानी आणि योगयुक्त आहेत.

"Therefore, those who see inaction in action are the ones who truly understand and are established in Yoga."

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥

म्हणौनि ज्ञानेंविण कांहीं । पवित्र तरि नाहीं । आणि ज्ञानासि उपमा काई । ज्ञानचि होय ॥ ६८ ॥

"Therefore, there is nothing else as pure as knowledge; and what comparison can be given to knowledge? Knowledge is its own likeness."

तरी उचित कर्म सांडावें । कीं निषिद्ध तें आचरावें । हें कांहींच न लागावें । तयासी पैं ॥ ६९ ॥

"Whether to abandon proper actions or to perform forbidden ones, none of these affect the realized soul."

तैसे कर्माचेनि आधारे । कर्मचि नाशिले निधारे । जैसे नौकेचेनि द्वारे । उदक तरिजे ॥ ७० ॥

"In the same way, by the support of action, action itself is destroyed; just as by means of a boat, water is crossed."

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्माचां ठायीं अकर्म । आणि अकर्मीं देखिजे कर्म । तोचि जाणावा सधर्म । मनुष्यांमध्ये ॥

"He who sees inaction in action, and action in inaction, is wise among men."

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

तोचि मनुष्यांतू जाण । सकळ कर्माचा निधान । तोचि योगयुक्तु पावन । कृतकृत्यु तो ॥

"Know him alone to be wise among men; he is the storehouse of all actions; he is the holy one joined in Yoga, and he has fulfilled his life's purpose."

म्हणोनि अज्ञानाचेनि मूळें । जे हे संशयाचीं पडळें । तीं ज्ञानशस्त्रें प्रबळें । तोडूनि पाडीं ॥ ७३ ॥

म्हणोनि अज्ञानाचेनि मुळे । जे हे संशयाची पडळे । ती ज्ञानशस्त्रे प्रबळे । तोडूनि पाडी ॥ ७३ ॥

"Therefore, these veils of doubt, rooted in ignorance, should be cut down with the powerful weapon of knowledge."

तरी कर्माचेनि नांवे । जे जे काही निपजे स्वभावें । ते कर्मचि पैं जाणावें । धनुर्धरा ॥

"Therefore, whatever arises naturally in the name of action, know that to be Karma, O Archer."

म्हणोनि अज्ञानापासोनि जाहले । जे हे संशयाचे जाळे । ते ज्ञानासि पाहिजे तोडिले । आपुलिया हातां ॥ ७५ ॥

"Therefore, this web of doubt born of ignorance must be cut down by you, with your own hands, using knowledge."

जेणें कर्मों कर्म जाळिलें । अकर्मु होऊनि राहिलें । तेंचि रूप दाविलें । डोळसपणें ॥

जेणे कर्मे कर्म जाळिले । अकर्म होऊनि राहिले । तेचि रूप दाविले । डोळसपणे ॥

"He who has burnt action with action and remains as inaction; that very form has been shown with insight."

कर्मण्यकर्म य: पश्येदकर्मणि च कर्म य: । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त: कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्म अकर्म होय । आणि अकर्मचि कर्म होय । हें विवंचितां डोळयांसि न ये । बुद्धीच्याही ॥ ७७ ॥

"Where action becomes inaction, and inaction itself becomes action; this, when contemplated, does not come to the eyes of even the intellect."

तरी अर्जुना हे असो । आतां प्रसंगें तुज सांगों । जेणें कर्मबंधु न लागो । आचरतांही ॥ ७८ ॥

"Therefore, O Arjuna, let this be; now I shall tell you in this context, how the bond of action does not attach, even while performing it."

म्हणोनि कर्माचिया विपाकीं । जे न गुंफती कवणें एके काळीं । ते जाण पां त्रिलोकीं । मुक्तचि ते ॥ ७९ ॥

"Therefore, those who do not get entangled in the fruits of action at any time, know them to be liberated in the three worlds."

तैसे कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निर्धारें । जैसें नाविका नाव सावरें । पैलतीरा ॥

"Likewise, with the support of action, one should firmly abandon the bondage of action, just as a boatman reaches the other shore using a boat."

कर्मण्यकर्म य: पश्येदकर्मणि च कर्म य: । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्त: कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्म अकर्म होय । आणि अकर्मचि कर्म होय । तेथ पाहावें डोळसपणें । आपुलें आपण ॥

"Where action becomes inaction, and inaction itself becomes action, there one should see with the eyes of wisdom, one's own self."

तरी कर्मामाजीं अकर्म । आणि अकर्मीं जेथ कर्म । देखिजे तेंचि परम । ज्ञान जाण ॥

"Seeing inaction in action and action in inaction; know that this alone is the supreme knowledge."

जो कर्मामाजीं अकर्म पाहे । आणि अकर्मींही कर्म आहे । ऐसा जो निवाडु जाणे तोचि होये । मनुष्यांतू ज्ञानी ॥

"One who perceives inaction in action and action in inaction is the truly wise among men."

तरी कर्माचां ठायीं अकर्म । आणि अकर्माचां ठायीं कर्म । हें जयासी कळे वर्म । तोचि पुरुषु ॥

"Thus, he who understands the secret of inaction in action and action in inaction is the true realized soul."

म्हणोनि संशयाचां पाऊलीं । अज्ञानाची राती झाली । तेथ हे आडळली । बुद्धी तुझी ॥

"Therefore, where the night of ignorance has fallen due to the steps of doubt, there your intellect has stumbled."

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः। सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि॥

तरी या ज्ञानाचिया तरी। तूंचि एकु पैलतीरीं। पावसी या संसारीं। दुस्तर जो॥

"By the boat of this knowledge, you alone will reach the other shore of this worldly life, which is so difficult to cross."

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्म अकर्म होय । आणि अकर्मीं कर्मचि आहे । हे जयासी उमजोनि पाहे । तोचि ज्ञानी ॥

"He who sees inaction in action and action in inaction, he is wise among men, he is a Yogi and a performer of all actions."

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेणें आपणयांतें देखिलें । आणि देखतचि अकर्तेपण पावलें । तें कर्मचि अकर्म जालें । सहजें तया ॥

"He who has seen his own self and attained the state of non-doership, for him, action naturally becomes inaction."

तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानअसिनात्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥

म्हणोनि अज्ञानापासोनि जाहला । हा संशयो हृदयीं संचला । तो ज्ञानशस्त्रें आपुलां । संहारु कीजे ॥ ८९ ॥

"Therefore, this doubt that has arisen from ignorance and is settled in the heart, should be destroyed with the weapon of knowledge."

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणा न येती। जैशीं चित्रींचीं न हालती। चित्रे लिहिलीं॥ ९०॥

"Therefore, actions are performed, but they do not bring the sense of doership; just as painted figures do not move."

जेणें अज्ञानें व्यापिलें । तें ज्ञानेंचि नाशिले । मग आत्मस्वरूप प्रकाशिलें । आपणया आपण ॥९१॥

जेणे अज्ञाने व्यापिले । ते ज्ञानेचि नाशिले । मग आत्मस्वरूप प्रकाशिले । आपणया आपण ॥

"That which was pervaded by ignorance, was destroyed by knowledge; then the self-form illuminated itself to itself."

म्हणौनि कर्माचें लक्षण । ओळखावें विचक्षण । जें अकर्माचेंही प्रमाण । जाणावें लागे ॥ ९२ ॥

"Therefore, the nature of action must be discerned by the wise, and the standard of inaction must also be understood."

म्हणोनि संशयाहूनि थोर । आन नाही पाप घोर । हा विनाशाची थोर । विवसी गा ॥

"Therefore, there is no sin greater than doubt; it is a powerful snare of destruction."

म्हणोनि कर्माचेनि आधारे । जे कर्मचि सांडिजे निधारे । ते युक्ती येणे प्रकारें । विवंचिली ॥

"Therefore, the technique by which action is abandoned through the support of action itself has been explained in this manner."

म्हणौनि संशयाहूनि थोर । पाप नाहीं घोर । हा विनाशासी थोर । विस्तीर्ण मार्ग ॥ ९५ ॥

"Therefore, there is no sin more terrible than doubt; it is a vast path leading to destruction."

म्हणोनि ज्ञानासारिखें । दुसरें पावन नाहीं विखें । जेणें आत्मज्ञानु अलोखें । हाता येई ॥ ९६ ॥

"Therefore, there is nothing as purifying as knowledge in this world, by which the extraordinary Self-knowledge is attained."

म्हणोनि संशयाहुनि थोर । आन नाहीं पाप घोर । हा विनाशासी थोर । विदारक ॥

"Therefore, there is no sin more grave than doubt. It is the ultimate and piercing cause of destruction."

तरी तेचि आतां सांगावें । जेणें कृतकृत्य होइजे स्वभावें । मग अर्जुना म्हणे देवें । परियेसीं गा ॥

"Therefore, I shall now tell you that by which one naturally becomes fulfilled. Then the Lord said to Arjuna, 'Listen!'"

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥

तरी कर्मे आपणियांतें । न लिंपतीचि पैं मातें । हें जाणती जे मातें । तेही न लिंपती ॥

"Actions do not taint Me, nor do I have a desire for the fruits of action. One who knows Me thus is not bound by actions."

म्हणोनि कर्माचेनि आधारें । जे जे कांहीं आचरे । तें तें अकर्मचि साचोकारें । होय तया ॥ १०० ॥

"Therefore, whatever he performs based on action, all that truly becomes non-action for him."

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥

म्हणौनि कर्माचें रूप ओळखावें । अकर्माचेंही जाणावें । आणि विकर्माचेंही पाहावें । पूर्णपणें ॥

"Therefore, one should recognize the nature of action, know about inaction, and also observe forbidden action completely."

म्हणौनि संशयाहुनि थोर । आन नाही पाप घोर । हा विनाशाची थोर । विवरु जाण ॥ १०२ ॥

"Therefore, there is no sin greater than doubt; understand it to be a massive abyss of destruction."

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥

जैसीं इंधनें प्रदीप्तें । अग्नीं होतीं भस्मीभूतें । तैसीं कर्मां ज्ञानाग्नी तें । जाळीतसे ॥

"As the blazing fire turns fuel to ashes, O Arjuna, so does the fire of knowledge burn to ashes all reactions from material activities."

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । हें ज्ञान पैं निकें । जरी जाहले ठाउकें । अंतःकरणीं ॥ १०४ ॥

"Therefore, O Arjuna, listen! This knowledge is truly pure and excellent if it becomes known within the heart."

तरी कर्माचेनि आधारें । कर्मातेंचि जिणें बरें । जैसें विष विषें मारें । युक्ती कीजे ॥ १०५ ॥

"Therefore, it is better to conquer action by the support of action itself; just as poison is used skillfully to destroy poison."

म्हणोनि कर्माचेनि आधारें । जे कर्मचि सांडणें खरें । तें युक्तीचें वर्म दुसरें । नाहिं येथ ॥ १०६ ॥

"Therefore, to renounce action through the support of action itself is the true secret; there is no other way here."

तैसे कर्माचेनि मिषे । जे जे काही प्रकाशे । ते ब्रह्मचि असे । तयालागी ॥

"Thus, through the pretext of action, whatever is manifested, that is Brahman alone for him."

तो कर्मामाजीं असतां । कर्माचिया अवस्था । न लिंपे सर्वथा । जैसा सूर्य जळीं ॥

"Though he is engaged in actions, he is not touched by the states of action, just as the sun is not affected by the water."

जैसीं नावांचिया गती । थडियेचीं झाडें धांवती । तीं साचचि जरी मानिती । तरी ते भुलले ॥ ११० ॥

"As the trees on the shore seem to run because of the motion of the boat, so do those who take that to be real are deluded."

तोचि कर्माकर्मविभागीं । जे हे भ्रांति असे जगीं । ती सांडूनि पांडुरंगीं । निवांतु जाहला ॥

"He alone, in the matter of action and inaction, having cast aside the confusion of the world, has become peaceful in the Lord."

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्म तंव अकर्म । आणि अकर्मींही कर्म । हें जाणे तोचि परम । पुरुषु गा ॥

"Where there is action, there is inaction; and in inaction, there is action. He who knows this is the supreme man."

म्हणोनि कर्म तंव अविद्या। हे बोलणे काय कीं सिद्धा। परी अविद्याचि अविद्या। नाशी जेणें॥

"Therefore, action is ignorance; why say this to the realized? But it is ignorance itself that destroys ignorance."

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथें अर्जुना हें ऐसें । कर्म अकर्मचि दिसे । आणि अकर्म तेंचि भासे । कर्म ऐसें ॥ ११४ ॥

"Where, O Arjuna, in this manner, action appears as inaction, and inaction appears as action."

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः॥

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्तेपणें न बांधती। जैं सांडिजे फळाची आसक्ती। आणि अहंभावो॥

"Therefore, actions are performed, but they do not bind through doership, when attachment to fruit and ego are cast away."

म्हणोनि कर्मे तरी कीजती । परि तीं कर्तेपणें न बांधती । जैं बुद्धीची संमती । न मिळे येथ ॥

"Therefore, actions are performed, but they do not bind with doership, when the intellect's consent is not found therein."

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥

जेथ कर्माचा अकर्मु होय । आणि अकर्मीं कर्मचि आहे । तोचि पैं ओळखावा येथें । ज्ञानिया तो ॥

"He who sees inaction in action and action in inaction, he is wise among men."

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । हें ज्ञान जरी फावलें निकें । तरी मोह हा कवणें विखें । उरेल तुज ॥ ११९ ॥

"Therefore, O Arjuna, listen! If this knowledge is gained perfectly, then how can any delusion remain in you?"

जेणें देहाभिमानु सांडिला । जो फळाशेवेगळा जाहला । तो कर्मामाजीं वर्तला । तरी अलिप्तु ॥ १२० ॥

जेणे देहाभिमान सांडिला । जो फळाशेवेगळा झाला । तो कर्मामध्ये वर्तला । तरी अलिप्त ॥ १२० ॥

"He who has abandoned body-consciousness and is free from the desire for results, remains untouched even while performing actions."

तैसे कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निधारें । जैसें नावेचेनि संचारे । थडिये पाविजे ॥

"Just as by the movement of a boat one reaches the shore, so by the support of action, action itself is firmly abandoned."

म्हणोनि कर्म तरी कीजे । परि तें कर्मातीत होईजे । जैसें जळीं जळ न भिजे । पद्मपत्र ॥ १२२ ॥

"Therefore, perform actions, but be beyond the reach of karma; just as the lotus leaf is not wetted by water even while staying in it."

तरी कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निधारें । जैसें नावेचेनि द्वारें । पैल पाविजे ॥ १२३ ॥

"Thus, with the help of action, action itself should be renounced decisively; just as by means of a boat, the other shore is reached."

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥

अर्पण तेंचि ब्रह्म । हवि तेंचि ब्रह्म । अग्नि तोचि ब्रह्म । होताही ब्रह्म ॥ १२४ ॥

"The offering is Brahman, the oblation is Brahman, the fire is Brahman, and the sacrificer is Brahman."

तरी कर्माचेनि आधारें । कर्मचि सांडिजे निधारें । जैसें नावेचेनि संचारे । पैलतीर पाविजे ॥

"By the support of action, action itself is transcended; just as by the movement of a boat, the other shore is reached."

मग तया कर्माचेनि नांवे । शून्यचि उरे स्वभावें । जैसे प्रलयांबुचेनि ओघें । सरिता नांव नुरे ॥

"Then, in the name of that karma, only void remains naturally; just as in the flood of the deluge, the name of the river does not remain."

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥

म्हणौनि कर्माचें लक्षण । ओळखावें अति सज्ञान । जें कर्माकर्मविचक्षण । भुलले जेथ ॥ १२७ ॥

"Therefore, the characteristics of action should be known by the wise; for even the discerning have been deluded regarding action and inaction."

म्हणौनि संशयापासोनि थोर । आन नाही पाप घोर । हा विनाशाची थोर । विवसी गा ॥

"Therefore, there is no sin more terrible than doubt. It is a great force of destruction."

म्हणौनि कर्माचेनि आधारें । जे कर्मचि सांडणें खरें । तें युक्तीचेनि द्वारें । जाण पां तूं ॥

"Therefore, through the support of action, the true renunciation of action is achieved; understand that through the means of skillful technique."

म्हणोनि अज्ञानापासोनि जाहले | जे हे संशयाचे जाळे | ते ज्ञानशस्त्रे धडफुले | तोडोनि पाडी || १३२ ||

"Therefore, destroy this web of doubt born of ignorance with the weapon of knowledge."

म्हणौनि ज्ञानाचिया आवडी । जेथ नित्य नवी गोडी । तेथें चित्त देईं गा थोडी । अर्जुना तूं ॥ १३३ ॥

"Therefore, with a love for knowledge, where there is ever-new sweetness, O Arjuna, give a little of your mind there."

म्हणौनि कर्माचेनि आधारे | जे जे विहित आणि अवधारे | ते ते करीं सुखें थोरें | अर्जुना तूं || १३४ ||

"Therefore, based on action, whatever is prescribed and certain, perform that with great joy, O Arjuna."

म्हणौनि कर्माचिया ठायीं । जो अकर्मता पाहे पां पाही । आणि अकर्मीं कर्म साही । देखत असे ॥

"Therefore, he who sees inaction in action, and action in inaction, is wise among men."

म्हणौनि कर्म तरी कीजे । परि तें कर्मावेगळें देखिजे । जैसें जळीं जळ न भिजे । पद्मपत्र ॥ १३६ ॥

"Therefore, perform actions, but view them as distinct from yourself; just as a lotus leaf in water is never soaked by it."

म्हणोनि अर्जुना ऐकें । जेणें अंतःकरण हें निकें । होय तेंचि कौतुकें । ज्ञान जाणावें ॥ १३७ ॥

"Therefore, Arjuna, listen; that which makes the inner self pure, recognize that as knowledge."

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥

जैसा प्रदीप्तु हुताशनु । काष्ठे करी इंधनू । तैसा ज्ञानाग्नि हा गहनु । कर्मातें जाळी ॥

"As a well-kindled fire reduces wood to ashes, O Arjuna, so does the fire of knowledge reduce all karma to ashes."

जेणें अज्ञानाचें मूळ खणिलें । कर्माचें वाळवण केलें । तें ज्ञानचि होय संचलें । जयापाशीं ॥

ज्याने अज्ञानाचे मूळ उपटून टाकले आहे आणि कर्माचे वाळवण केले आहे, त्याच्यापाशी ते ज्ञानच साठलेले असते.

"He who has dug out the root of ignorance and dried up the field of action, in him, knowledge itself remains concentrated."

म्हणौनि संशयापरौतें । कांहींच नाहीं पापौतें । हा विनाशाची वाहातें । खांचि पैं गा ॥ १४० ॥

"Therefore, there is nothing more sinful than doubt; it is a flowing pit of destruction."

म्हणौनि अर्जुना । तो कर्माचां बंधना । न ये गा जाणा । ज्ञानबळें ॥

"Therefore, Arjuna, know that he does not come into the bondage of action by the power of knowledge."

म्हणोनि कर्माचेनि आधारें । जे कर्मचि सांडणें आहे खरें । तें युक्तीचेनि द्वारें । विचारीं पां ॥ १४२ ॥

"Therefore, through the support of action, how action is truly to be renounced, reflect upon that through the means of skillful method."

म्हणौनि कर्मे तरी कीजती। परि तीं कर्मेंचि न होती। जैं बुद्धीची व्याप्ती। आत्मरूपीं मिळे॥

"Therefore, actions are performed, but they do not become (binding) karma, when the pervasiveness of the intellect merges into the Self."

म्हणोनि द्रव्यमया यज्ञा। हूनि ज्ञानयज्ञु पैं सुज्ञा। श्रेष्ठु हा जाणा। सर्वकाळ॥

"Therefore, the sacrifice of knowledge is superior to the sacrifice of material objects, O wise one; know this to be true for all time."

मग तयाचिया दृष्टी । हवि जे जे सृष्टी । ते ब्रह्मचि मुष्टी । भरले असे ॥

"Then in his sight, whatever offerings are in the world, they are all filled within the grasp of Brahman."

म्हणोनि संशयाहुनि थोर । आन नाही पाप घोर । हा विनाशासी थोर । विदारक ॥

"Therefore, there is no sin more terrible than doubt; it is a great and piercing cause of destruction."

म्हणोनि अज्ञानाचेनि मूळें । जे हे संशयाचीं जाळें । पावलीं असती प्रबळें । अंतःकरणीं ॥ १४७ ॥

म्हणोनि अज्ञानाचेनि मुळे । जे हे संशयाची जाळे । पावली असती प्रबळे । अंतःकरणी ॥ १४७ ॥

"Therefore, due to the root of ignorance, these webs of doubt have firmly established themselves in the heart."

म्हणोनि अज्ञानापासोनि फिटे । आणि संशयाची झाडणी होय । मग आत्मस्वरूपीं निधडे । बुद्धी राहे ॥ १४८ ॥

"Therefore, ignorance is removed and doubts are cleared; then the intellect stays firm in the Self."

म्हणोनि कर्माचेनि आधारें । जे कर्मचि सांडिजे निर्धारें । ते युक्ति येणें प्रकारें । दाविली तुज ॥

"Therefore, the skill by which action is renounced through the support of action itself has been demonstrated to you in this way."