जागतिक झुनोसेस दिन: रेबीज लसीचा शोध आणि आरोग्य सुरक्षा

प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो आणि 'परिपाठ'च्या वाचकांनो,

आज 6 जुलै 2026. हा दिवस केवळ दिनविशेष म्हणून महत्त्वाचा नाही, तर मानवजातीच्या इतिहासातील एका महत्त्वाच्या वैज्ञानिक शोधाची आठवण करून देणारा आहे. आज आपण जागतिक झुनोसेस दिन (World Zoonoses Day) साजरा करत आहोत. हा दिवस आपल्याला केवळ आरोग्य आणि विज्ञानाचे महत्त्वच नाही, तर प्राणी आणि मानवी आरोग्य यांच्यातील सखोल संबंधांचीही जाणीव करून देतो. याच दिवशी, 1885 मध्ये, महान फ्रेंच शास्त्रज्ञ लुई पाश्चर यांनी रेबीज लसीचा पहिला यशस्वी प्रयोग करून वैद्यकीय इतिहासात क्रांती घडवून आणली होती. चला तर मग, या महत्त्वपूर्ण दिवसाच्या निमित्ताने झुनोटिक रोग म्हणजे काय, त्यांचे आपल्या जीवनावर काय परिणाम होतात आणि लुई पाश्चर यांच्या शोधाने जगाला कसे बदलले, हे सविस्तरपणे समजून घेऊया.

झुनोटिक रोग म्हणजे काय?

आपण अनेकदा ऐकतो की, काही रोग प्राण्यांपासून मानवांमध्ये पसरतात. याच रोगांना झुनोटिक रोग (Zoonotic Diseases) असे म्हणतात. 'झुनोसिस' हा शब्द ग्रीक भाषेतून आला आहे, जिथे 'झून' म्हणजे प्राणी आणि 'नोसोस' म्हणजे रोग. सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, हे असे आजार आहेत जे नैसर्गिकरित्या पाळीव किंवा जंगली प्राण्यांकडून मानवांमध्ये संक्रमित होऊ शकतात. हे रोग जीवाणू (Bacteria), विषाणू (Viruses), परजीवी (Parasites) किंवा बुरशी (Fungi) यांसारख्या विविध सूक्ष्मजीवांमुळे होतात.

झुनोटिक रोग अनेक प्रकारे पसरू शकतात:

• प्रत्यक्ष संपर्क: संक्रमित प्राण्याला स्पर्श केल्याने, त्याच्या लाळेच्या संपर्कात आल्याने किंवा त्याच्या चाव्याव्दारे (उदा. रेबीज).
• अप्रत्यक्ष संपर्क: प्राणी राहत असलेल्या किंवा फिरलेल्या ठिकाणी (उदा. माती, पाणी) संपर्क आल्याने.
• अन्न किंवा पाण्याद्वारे: दूषित मांस, अंडी, दूध किंवा दूषित पाणी प्यायल्याने (उदा. साल्मोनेला, ई. कोलाय).
• वाहक (Vectors) द्वारे: डास, गोचीड किंवा माश्या यांसारखे कीटक संक्रमित प्राण्याकडून मानवाकडे रोग वाहून नेतात (उदा. डेंग्यू, मलेरिया, लाइम रोग).
• हवेद्वारे: श्वासोच्छवासाद्वारे (उदा. काही प्रकारचे इन्फ्लूएंझा).

गेल्या काही दशकांत, अनेक मोठ्या साथीचे रोग (Pandemics) झुनोटिक स्वरूपाचे होते. उदाहरणार्थ, स्वाइन फ्लू (H1N1), बर्ड फ्लू (H5N1), इबोला, सार्स (SARS), मर्स (MERS) आणि अगदी अलीकडे आलेला कोविड-19 (COVID-19) हे सर्व झुनोटिक रोग आहेत. यामुळेच झुनोटिक रोगांचा अभ्यास करणे आणि त्यांच्यावर नियंत्रण मिळवणे हे सार्वजनिक आरोग्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

झुनोटिक रोगांचा मानवावरील परिणाम

झुनोटिक रोग केवळ व्यक्तीला आजारी पाडत नाहीत, तर त्यांचे समाजावर आणि अर्थव्यवस्थेवरही मोठे परिणाम होतात. हे परिणाम अनेक स्तरांवर दिसून येतात:

1. सार्वजनिक आरोग्यावर परिणाम:

• आजाराचे प्रमाण आणि मृत्यू: झुनोटिक रोग सौम्य आजारांपासून ते गंभीर आणि प्राणघातक स्वरूपाचे असू शकतात. रेबीजसारख्या रोगांमध्ये वेळेवर उपचार न मिळाल्यास मृत्यू निश्चित असतो.
• आरोग्य सेवांवर ताण: साथीच्या काळात रुग्णालये, डॉक्टर आणि इतर आरोग्य कर्मचाऱ्यांवर प्रचंड ताण येतो, ज्यामुळे इतर रुग्णांनाही योग्य उपचार मिळण्यास अडचणी येतात.
• दीर्घकालीन आरोग्य समस्या: काही झुनोटिक रोगांमुळे व्यक्तीला दीर्घकाळ आरोग्य समस्यांना सामोरे जावे लागते, ज्यामुळे त्यांच्या जीवनाची गुणवत्ता खालावते.

2. आर्थिक परिणाम:

• पशुधन आणि कृषी क्षेत्राचे नुकसान: प्राण्यांमध्ये पसरणाऱ्या रोगांमुळे मोठ्या प्रमाणात पशुधन नष्ट होते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे आणि देशाच्या कृषी अर्थव्यवस्थेचे मोठे नुकसान होते.
• आरोग्य सेवा खर्च: निदान, उपचार, लसीकरण आणि प्रतिबंधात्मक उपायांवर सरकार आणि व्यक्तींना मोठा खर्च करावा लागतो.
• उत्पादकतेचे नुकसान: आजारपणामुळे लोक कामावर जाऊ शकत नाहीत, ज्यामुळे देशाच्या उत्पादकतेवर नकारात्मक परिणाम होतो.
• पर्यटनावर परिणाम: साथीच्या रोगांमुळे प्रवास आणि पर्यटन उद्योगाला मोठा फटका बसतो, ज्यामुळे अनेक लोकांच्या रोजगारावर परिणाम होतो.

3. सामाजिक आणि मानसिक परिणाम:

• भीती आणि चिंता: साथीच्या काळात समाजात भीती आणि चिंतेचे वातावरण निर्माण होते.
• सामाजिक अंतर आणि एकटेपणा: रोगाचा प्रसार रोखण्यासाठी सामाजिक अंतर ठेवणे आवश्यक असल्याने लोकांना एकटेपणाचा सामना करावा लागतो.
• शिक्षण आणि विकासावर परिणाम: शाळा बंद पडतात, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणावर परिणाम होतो.

या सर्व परिणामांमुळे, झुनोटिक रोगांवर नियंत्रण ठेवणे हे केवळ आरोग्य समस्या नसून, सामाजिक आणि आर्थिक स्थिरतेसाठीही महत्त्वाचे आहे. म्हणूनच 'एक आरोग्य' (One Health) या संकल्पनेचा विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे, जिथे मानवी आरोग्य, प्राणी आरोग्य आणि पर्यावरणाचे आरोग्य हे एकमेकांशी जोडलेले आहेत हे मान्य केले जाते.

रेबीज: एक भयानक झुनोटिक रोग

झुनोटिक रोगांपैकी, रेबीज हा एक अत्यंत धोकादायक आणि प्राणघातक रोग आहे, ज्याने शतकानुशतके मानवामध्ये भीती निर्माण केली आहे. या रोगाला 'अलर्क रोग' असेही म्हणतात. रेबीज हा रेबीज विषाणूमुळे होतो, जो संक्रमित प्राण्याच्या लाळेतून, चाव्याव्दारे किंवा ओरखड्याद्वारे मानवामध्ये प्रवेश करतो.

रेबीजची वैशिष्ट्ये:

• प्रमुख वाहक: जगभरात, कुत्रे हे रेबीजच्या प्रसाराचे मुख्य कारण आहेत, विशेषतः विकसनशील देशांमध्ये. वटवाघुळ, कोल्हे, रॅकून आणि स्कंक यांसारखे जंगली प्राणी देखील रेबीजचे वाहक असू शकतात.
• लक्ष्ये: एकदा विषाणू शरीरात प्रवेश केल्यावर तो मज्जासंस्थेवर हल्ला करतो. सुरुवातीला ताप, डोकेदुखी, अशक्तपणा अशी लक्षणे दिसतात. नंतर हळूहळू गिळण्यास त्रास होणे, पाण्याची भीती (hydrophobia), अति उत्तेजितपणा, भ्रम (hallucinations), अर्धांगवायू (paralysis) आणि शेवटी मृत्यू होतो.
• घातकपणा: रेबीजची लागण झाल्यावर, एकदा लक्षणे दिसू लागल्यास, हा रोग जवळजवळ 100% प्राणघातक ठरतो. म्हणूनच, चावा घेतल्यानंतर त्वरित उपचार करणे हे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

लुई पाश्चर यांच्या शोधापूर्वी, रेबीजचा कोणताही प्रभावी उपचार उपलब्ध नव्हता. रेबीजची लागण झालेल्या व्यक्तीला वाचवणे शक्य नव्हते आणि यामुळे समाजात या रोगाबद्दल प्रचंड भीती होती. दरवर्षी हजारो लोक रेबीजमुळे जीव गमावत होते. या पार्श्वभूमीवरच लुई पाश्चर यांचे कार्य अधिक महत्त्वाचे ठरते.

लुई पाश्चर आणि रेबीज लसीचा ऐतिहासिक शोध

विज्ञानाच्या इतिहासात असे काही क्षण असतात, जे मानवजातीसाठी मैलाचा दगड ठरतात. 6 जुलै 1885 हा असाच एक ऐतिहासिक दिवस होता, जेव्हा लुई पाश्चर यांनी रेबीज लसीचा पहिला यशस्वी प्रयोग केला. लुई पाश्चर (1822-1895) हे एक फ्रेंच रसायनशास्त्रज्ञ आणि सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ होते, ज्यांनी 'जर्म सिद्धांत' (Germ Theory) आणि लसीकरणाच्या क्षेत्रात अमूल्य योगदान दिले.

पाश्चर यांचे सुरुवातीचे कार्य:

पाश्चर यांनी किण्वन (Fermentation) प्रक्रिया, पाश्चरायझेशन (Pasteurization) आणि रेशीम उद्योगातील रोगांवर संशोधन केले. त्यांचे 'जर्म सिद्धांत' हे वैद्यकीय विज्ञानासाठी क्रांतीकारक ठरले, कारण त्यांनी सिद्ध केले की अनेक रोग सूक्ष्मजीवांमुळे होतात. यामुळे स्वच्छतेचे महत्त्व वाढले आणि शस्त्रक्रिया तसेच वैद्यकीय उपचारांमध्ये मोठे बदल झाले.

रेबीज लसीचा शोध:

रेबीजच्या भयावहतेमुळे पाश्चर या रोगावर उपचार शोधण्यासाठी प्रेरित झाले. त्यांनी अनेक वर्षे यावर संशोधन केले. त्यांना असे आढळले की, रेबीजचा विषाणू संक्रमित प्राण्यांच्या मज्जासंस्थेमध्ये असतो. त्यांनी संक्रमित सशांच्या मज्जारज्जूचा वापर करून विषाणूला दुर्बळ (attenuated) करण्याची पद्धत विकसित केली. दुर्बळ केलेल्या विषाणूचा वापर करून ते प्राण्यांमध्ये रोगप्रतिकारशक्ती निर्माण करू शकले.

जोसेफ माईस्टरवरील पहिला प्रयोग:

6 जुलै 1885 रोजी पाश्चर यांच्यासमोर एक मोठे आव्हान उभे राहिले. जोसेफ माईस्टर नावाचा 9 वर्षांचा मुलगा रेबीजग्रस्त कुत्र्याने 14 ठिकाणी चावला होता. त्यावेळी रेबीजचा कोणताही उपचार उपलब्ध नसल्याने जोसेफचा मृत्यू निश्चित होता. पाश्चर यांनी आपल्या दुर्बळ केलेल्या रेबीज लसीचा प्रयोग जोसेफवर करण्याचा धाडसी निर्णय घेतला. त्यांनी जोसेफला 13 दिवसांत 13 वेळा लस दिली. पाश्चर यांच्यावर वैद्यकीय जगतातून टीका झाली, कारण त्यांनी मानवावर प्रयोग करण्याची परवानगी घेतली नव्हती. परंतु, जोसेफच्या आई-वडिलांच्या विनंतीवरून आणि मुलाचा जीव वाचवण्यासाठी त्यांनी हे धाडस केले.

आणि चमत्कार घडला! जोसेफ माईस्टर पूर्णपणे बरा झाला. हा वैद्यकीय इतिहासातील एक ऐतिहासिक क्षण होता, ज्याने लसीकरणाच्या सामर्थ्यावर शिक्कामोर्तब केले. पाश्चर यांच्या या शोधाने लाखो लोकांचे प्राण वाचवले आणि भविष्यातील लसींच्या विकासासाठी मार्ग मोकळा केला.

“माझ्या प्रयोगशाळेत, संशोधन आणि विकासासाठीचे मार्ग खुले आहेत; वैज्ञानिक प्रगतीची दारे उघडलेली आहेत.” - लुई पाश्चर

वैज्ञानिक प्रगतीचे सार्वजनिक आरोग्यातील महत्त्व

लुई पाश्चर यांच्या रेबीज लसीच्या शोधाने हे सिद्ध केले की, वैज्ञानिक संशोधन आणि प्रगती मानवजातीसाठी किती महत्त्वाची आहे. त्यांच्या कार्यामुळे केवळ रेबीजवरच नव्हे, तर इतर अनेक संसर्गजन्य रोगांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी प्रेरणा मिळाली. आज आपण ज्या सुरक्षित आणि निरोगी जगात जगत आहोत, त्याचे श्रेय मोठ्या प्रमाणात वैज्ञानिक शोधांना आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीला जाते.

1. रोग प्रतिबंध आणि नियंत्रण:

• लसीकरण: पाश्चर यांच्या कार्यामुळे लसीकरणाचे महत्त्व जगाला पटले. आज पोलिओ, गोवर, धनुर्वात, घटसर्प, क्षयरोग यांसारख्या अनेक रोगांवर प्रभावी लसी उपलब्ध आहेत, ज्यामुळे कोट्यवधी लोकांचे जीवन वाचले आहे.
• औषधांचा विकास: प्रतिजैविके (Antibiotics) आणि इतर औषधांच्या विकासामुळे अनेक संसर्गजन्य रोगांवर उपचार करणे शक्य झाले आहे.
• निदान तंत्रे: आधुनिक निदान तंत्रांमुळे रोगांचे लवकर निदान करणे शक्य झाले आहे, ज्यामुळे वेळेवर उपचार सुरू करता येतात.

2. आरोग्य सेवा सुधारणा:

• स्वच्छता आणि आरोग्य: सूक्ष्मजीवांमुळे रोग होतात हे समजल्यामुळे सार्वजनिक स्वच्छता आणि व्यक्तिगत आरोग्याचे महत्त्व वाढले. स्वच्छ पाणी, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि हात धुण्याचे महत्त्व पटले.
• शस्त्रक्रिया आणि वैद्यकीय प्रक्रियांची सुरक्षितता: जंतुनाशक (Antiseptic) तंत्रांमुळे शस्त्रक्रिया अधिक सुरक्षित झाल्या आणि रुग्णालयांतील संसर्ग कमी झाला.

3. जागतिक आरोग्य सुरक्षा:

• साथीच्या रोगांवर नियंत्रण: वैज्ञानिक प्रगतीमुळे साथीच्या रोगांचा अभ्यास करणे, त्यांच्या प्रसाराचा मागोवा घेणे आणि त्यांना नियंत्रित करण्यासाठी प्रभावी उपाययोजना करणे शक्य झाले आहे.
• भविष्यातील आव्हानांना सामोरे जाणे: नवीन रोगजंतू आणि औषध-प्रतिरोधक (Drug-resistant) सूक्ष्मजीवांचा सामना करण्यासाठी सतत संशोधन आणि विकास आवश्यक आहे.

वैज्ञानिक प्रगतीमुळेच आपण आज अनेक रोगांवर विजय मिळवू शकलो आहोत. त्यामुळे, विज्ञानाचे शिक्षण घेणे, वैज्ञानिक दृष्टिकोन विकसित करणे आणि संशोधनाला प्रोत्साहन देणे हे आपल्या सर्वांसाठी महत्त्वाचे आहे.

‘एक आरोग्य’ संकल्पना: भविष्यकालीन आव्हाने आणि उपाय

आजच्या काळात, जेव्हा आपण झुनोटिक रोगांबद्दल बोलतो, तेव्हा 'एक आरोग्य' (One Health) ही संकल्पना समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. 'एक आरोग्य' म्हणजे मानव, प्राणी आणि पर्यावरण यांचे आरोग्य एकमेकांशी जोडलेले आहे आणि या तिन्ही क्षेत्रांमध्ये समन्वय साधूनच आपण आरोग्यविषयक आव्हानांचा प्रभावीपणे सामना करू शकतो. कोविड-19 सारख्या जागतिक साथीच्या रोगांनी ही संकल्पना किती महत्त्वाची आहे हे दाखवून दिले आहे.

'एक आरोग्य' संकल्पनेचे महत्त्व:

• झुनोटिक रोगांचा प्रतिबंध: मानवी आरोग्य, पशु आरोग्य आणि पर्यावरणाचे आरोग्य यांचा एकत्रित विचार केल्यास झुनोटिक रोगांचा उद्रेक रोखणे किंवा त्यांचा प्रसार कमी करणे शक्य होते. उदाहरणार्थ, वन्यजीवांचे अधिवास सुरक्षित ठेवणे, प्राण्यांचे लसीकरण करणे आणि पशुधनाच्या आरोग्याची काळजी घेणे हे मानवी आरोग्यासाठीही महत्त्वाचे आहे.
• अँटीबायोटिक प्रतिरोधकता (Antimicrobial Resistance - AMR): मानवामध्ये आणि प्राण्यांमध्ये अँटीबायोटिक्सचा अतिवापर केल्यामुळे सूक्ष्मजंतूंमध्ये औषधांना प्रतिरोध करण्याची क्षमता विकसित होते. 'एक आरोग्य' दृष्टिकोन या समस्येवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी मानवी औषध, पशुवैद्यक आणि कृषी क्षेत्रांमध्ये सहकार्य वाढवतो.
• अन्न सुरक्षा: प्राण्यांच्या आरोग्याची काळजी घेतल्यास आणि अन्न उत्पादनामध्ये स्वच्छतेचे नियम पाळल्यास अन्नातून पसरणाऱ्या रोगांना प्रतिबंध करता येतो, ज्यामुळे अन्न सुरक्षा सुनिश्चित होते.
• पर्यावरणीय आरोग्य: प्रदूषण, हवामान बदल आणि नैसर्गिक अधिवासाचा नाश हे सर्व घटक रोगजंतूंच्या प्रसारावर परिणाम करतात. 'एक आरोग्य' संकल्पना पर्यावरणाचे संरक्षण करण्यावरही भर देते, ज्यामुळे मानवी आणि प्राणी आरोग्य दोन्ही सुरक्षित राहते.

भविष्यातील आव्हाने आणि उपाय:

वाढती लोकसंख्या, जागतिकीकरण, हवामान बदल आणि वन्यजीवांच्या अधिवासाचा नाश यामुळे झुनोटिक रोगांचा धोका वाढत आहे. या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी 'एक आरोग्य' दृष्टिकोनावर आधारित उपाययोजना करणे गरजेचे आहे:

1. आंतर-क्षेत्रीय सहकार्य: आरोग्य, पशुधन, पर्यावरण, कृषी आणि वन्यजीव संरक्षण या क्षेत्रांतील तज्ञांनी एकत्र येऊन काम करणे आवश्यक आहे.
2. निगरानी आणि लवकर निदान: रोगजंतूंचा शोध घेण्यासाठी आणि त्यांचा प्रसार रोखण्यासाठी मानवामध्ये, प्राण्यांमध्ये आणि पर्यावरणात सतत निगरानी ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
3. शिक्षण आणि जनजागृती: लोकांना झुनोटिक रोग, त्यांची कारणे आणि प्रतिबंधात्मक उपायांबद्दल शिक्षित करणे आवश्यक आहे.
4. संशोधन आणि विकास: नवीन लस, औषधे आणि निदान तंत्रे विकसित करण्यासाठी सतत संशोधन सुरू ठेवणे गरजेचे आहे.

‘एक आरोग्य’ ही संकल्पना नवीन नाही, परंतु तिचे महत्त्व अलीकडच्या काळात अधिक अधोरेखित झाले आहे. 19व्या शतकात रुडॉल्फ विर्चो (Rudolf Virchow) या जर्मन डॉक्टरांनी 'झुनोसिस' हा शब्द वापरला आणि असे म्हटले की, मानव आणि प्राण्यांचे आरोग्य अविभाज्य आहे. 20व्या शतकात, कॅल्विन श्वाब (Calvin Schwabe) या पशुवैद्यकाने 'वन मेडिसिन' (One Medicine) या संकल्पनेला अधिक बळ दिले, ज्यातून 'एक आरोग्य' ही संकल्पना विकसित झाली. आज, जागतिक आरोग्य संघटना (WHO), अन्न आणि कृषी संघटना (FAO) आणि वर्ल्ड ऑर्गनायझेशन फॉर ॲनिमल हेल्थ (WOAH) यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय संस्था 'एक आरोग्य' दृष्टिकोनाला प्रोत्साहन देत आहेत.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• रेबीजमुळे होणारे मृत्यू: आजही दर 9 मिनिटांनी एक व्यक्ती रेबीजमुळे मृत्युमुखी पडते, त्यापैकी बहुतेक आशिया आणि आफ्रिकेत आहेत.
• लुई पाश्चर यांचे योगदान: पाश्चर यांनी केवळ रेबीजवरच नव्हे, तर अँथ्रॅक्स (Anthrax) आणि चिकन कॉलरा (Chicken Cholera) यांसारख्या प्राण्यांच्या रोगांवरही लस विकसित केली होती.
• 'पाश्चर इन्स्टिट्यूट': लुई पाश्चर यांच्या सन्मानार्थ 1887 मध्ये पॅरिसमध्ये 'पाश्चर इन्स्टिट्यूट'ची स्थापना करण्यात आली, जी आजही संसर्गजन्य रोगांवर संशोधन करणारी जगातील एक प्रमुख संस्था आहे.
• झुनोटिक रोगांची संख्या: मानवी आरोग्यावर परिणाम करणाऱ्या सुमारे 60% संसर्गजन्य रोग हे झुनोटिक स्वरूपाचे आहेत.
• रेबीज लसीचा शोध: लुई पाश्चर यांनी रेबीज लसीचा शोध लावण्यापूर्वी, रेबीजची लागण झालेल्या व्यक्तीला वाचवण्याची शक्यता जवळजवळ शून्य होती.

सारांश

प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो, जागतिक झुनोसेस दिन आपल्याला मानव आणि प्राणी यांच्यातील सखोल संबंधांची आणि वैज्ञानिक प्रगतीच्या अमूल्य योगदानाची आठवण करून देतो. लुई पाश्चर यांनी 6 जुलै 1885 रोजी रेबीज लसीचा यशस्वी प्रयोग करून मानवजातीला एका भयानक रोगापासून वाचवले. त्यांचा हा शोध केवळ एक वैद्यकीय चमत्कार नव्हता, तर वैज्ञानिक दृष्टिकोन, चिकाटी आणि मानवतेवरील श्रद्धेचे प्रतीक होता. झुनोटिक रोगांमुळे सार्वजनिक आरोग्याला, अर्थव्यवस्थेला आणि समाजाला मोठे धोके निर्माण होतात, हे आपण पाहिले. त्यामुळे, 'एक आरोग्य' या संकल्पनेचा अवलंब करून, आपण मानव, प्राणी आणि पर्यावरणाच्या आरोग्यासाठी एकत्रितपणे काम करणे आवश्यक आहे.

आपण सर्वजण, विशेषतः तरुण पिढी, विज्ञानाचे महत्त्व समजून घेऊन, आपल्या सभोवतालच्या पर्यावरणाची काळजी घेऊन आणि प्राणी आरोग्याबद्दल जागरूक राहून या जागतिक प्रयत्नांमध्ये आपले योगदान देऊ शकतो. 'परिपाठ'च्या माध्यमातून तुम्हाला अशाच महत्त्वपूर्ण माहितीची ओळख करून देण्याचा आमचा प्रयत्न आहे. चला, या जागतिक झुनोसेस दिन निमित्त, विज्ञानाचे महत्त्व आणि आरोग्य सुरक्षा जपण्याची प्रतिज्ञा करूया!