'भारत छोडो' आंदोलन: स्वातंत्र्यासाठी 'करो वा मरो' चा एल्गार!

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय शिक्षकांनो,

आज ८ ऑगस्ट! भारतीय इतिहासात हा दिवस एका अत्यंत महत्त्वाच्या घटनेसाठी कोरला गेला आहे. आजच्या दिवशी, १९४२ साली, महात्मा गांधींनी ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध 'भारत छोडो' (Quit India) आंदोलनाची घोषणा केली आणि 'करो वा मरो' (Do or Die) चा अजरामर नारा दिला. हे आंदोलन केवळ एक चळवळ नव्हते, तर ते ब्रिटिश साम्राज्याच्या पायाला हादरे देणारे आणि भारताला स्वातंत्र्याच्या उंबरठ्यावर आणून ठेवणारे एक महाकाव्य होते. चला तर, आज आपण या क्रांतिकारी आंदोलनाचा, त्याच्या ऐतिहासिक संदर्भाचा, प्रमुख नेत्यांचा आणि 'करो वा मरो' या तत्त्वज्ञानाचा सविस्तर अभ्यास करूया.

पार्श्वभूमी: असंतोषाची लाट आणि स्वातंत्र्याची आस

भारतातील ब्रिटिश राजवट गेल्या अनेक दशकांपासून भारतीयांमध्ये असंतोष निर्माण करत होती. जालियनवाला बाग हत्याकांड, सायमन कमिशन, दांडी मार्च आणि सविनय कायदेभंग आंदोलन यांसारख्या घटनांनी भारतीयांच्या मनात स्वातंत्र्याची ज्योत प्रज्वलित केली होती. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात ही परिस्थिती आणखी बिकट झाली.

दुसरे महायुद्ध आणि भारताची भूमिका

१९३९ मध्ये दुसरे महायुद्ध सुरू झाले. ब्रिटिशांनी भारताला विश्वासात न घेता, भारतालाही युद्धात सामील करून घेतले. यामुळे भारतीयांमध्ये मोठा रोष निर्माण झाला. काँग्रेसने ब्रिटिशांना युद्धात सहकार्य करण्याची तयारी दर्शवली, पण त्या बदल्यात स्वातंत्र्याची किंवा किमान तात्पुरत्या राष्ट्रीय सरकारची मागणी केली. ब्रिटिशांनी मात्र या मागण्या फेटाळून लावल्या.

क्रिप्स मिशनचे अपयश

१९४२ मध्ये, ब्रिटिशांनी सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखाली एक शिष्टमंडळ (क्रिप्स मिशन) भारतात पाठवले. या मिशनचा उद्देश भारतीयांना युद्धात सहकार्य करण्यासाठी मनवणे हा होता. क्रिप्स मिशनने भारताला युद्धानंतर 'डोमिनियन स्टेटस' (स्वतंत्र वसाहत) देण्याचे आणि संविधान तयार करण्याचा अधिकार देण्याचे आश्वासन दिले. मात्र, तात्काळ स्वातंत्र्याची मागणी फेटाळल्यामुळे आणि मुस्लिम लीगच्या स्वतंत्र पाकिस्तानच्या मागणीला अप्रत्यक्षपणे पाठिंबा दिल्याने, काँग्रेस आणि मुस्लिम लीग या दोन्ही प्रमुख पक्षांनी क्रिप्स मिशनचे प्रस्ताव फेटाळले. गांधीजींनी क्रिप्सच्या प्रस्तावाला 'पुढील तारखेचा चेक' (A post-dated cheque) असे संबोधले, कारण ब्रिटिशांना युद्धात विजय मिळाल्यावरच हे आश्वासन पूर्ण होण्याची शक्यता होती आणि तेव्हापर्यंत परिस्थिती बदलू शकली असती.

क्रिप्स मिशनच्या अपयशामुळे भारतीयांचा ब्रिटिशांवरील विश्वास पूर्णपणे उडाला. आता ब्रिटिशांना भारतातून हाकलून लावल्याशिवाय पर्याय नाही, अशी भावना सर्वसामान्यांमध्ये बळावली. याच पार्श्वभूमीवर 'भारत छोडो' आंदोलनाची संकल्पना पुढे आली.

'करो वा मरो' चा एल्गार: ८ ऑगस्ट १९४२

८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानावर (आजचे क्रांती मैदान) अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीचे अधिवेशन भरले होते. याच अधिवेशनात महात्मा गांधींनी ब्रिटिश राजवटीला 'भारत छोडो' चा स्पष्ट संदेश दिला. गांधीजींनी आपल्या ऐतिहासिक भाषणात म्हटले:

"मी तुम्हाला एक छोटा मंत्र देणार आहे. तो तुम्ही तुमच्या हृदयावर कोरून ठेवा आणि तुमच्या प्रत्येक श्वासासोबत तो उच्चारा. तो मंत्र आहे: करो वा मरो. आपण भारताला स्वतंत्र करू किंवा या प्रयत्नात मरून जाऊ. आपण आपली गुलामगिरी कायम राहताना पाहण्यासाठी जिवंत राहणार नाही."

हा संदेश केवळ एक नारा नव्हता, तर तो कोट्यवधी भारतीयांच्या मनात स्वातंत्र्याची आग प्रज्वलित करणारा एक अंतिम आवाहन होता. गांधीजींनी लोकांना सांगितले की, प्रत्येकाने स्वतःला स्वतंत्र समजावे आणि ब्रिटिशांच्या आदेशांचे पालन करू नये. सरकारी कर्मचाऱ्यांनी आपल्या पदांचा त्याग करावा, विद्यार्थ्यांनी शाळा-महाविद्यालये सोडावीत, आणि सर्वसामान्यांनी अहिंसक प्रतिकार करावा. हा संदेश म्हणजे भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील एक अभूतपूर्व वळण होते.

आंदोलनाची तात्काळ सुरुवात आणि दडपशाही

गांधीजींच्या या घोषणेनंतर अवघ्या काही तासांतच, ९ ऑगस्टच्या पहाटे ब्रिटिश सरकारने गांधीजींसह पंडित जवाहरलाल नेहरू, सरदार वल्लभभाई पटेल, मौलाना अबुल कलाम आझाद यांसारख्या प्रमुख काँग्रेस नेत्यांना अटक केली. या नेत्यांना देशाच्या विविध भागांतील तुरुंगात टाकण्यात आले. नेत्यांच्या अटकेमुळे आंदोलन नेतृत्वहीन झाले, परंतु याचा परिणाम उलटाच झाला. नेत्यांविनाच हे आंदोलन देशाच्या कानाकोपऱ्यात पसरले आणि ते एका स्वयंभू जनआंदोलनात रूपांतरित झाले.

आंदोलनाचा उद्रेक आणि जनतेचा सहभाग

नेत्यांच्या अटकेनंतर जनतेचा संताप अनावर झाला. देशभरात संप, निदर्शने, मोर्चे आणि ब्रिटिशविरोधी घोषणा सुरू झाल्या. विद्यार्थ्यांनी शाळा-महाविद्यालये सोडून आंदोलनात भाग घेतला, तर कामगारांनी कारखाने बंद पाडले. हे आंदोलन शहरी भागातून ग्रामीण भागांपर्यंत पोहोचले.

भूमिगत चळवळ आणि समांतर सरकारे

सरकारने आंदोलनाला दडपण्यासाठी अमानुष बळाचा वापर केला. लाठीचार्ज, गोळीबार, अटकसत्र आणि वृत्तपत्रांवर बंदी घालण्यात आली. परंतु, यामुळे आंदोलन थांबले नाही, तर ते भूमिगत झाले. जयप्रकाश नारायण, अरुणा असफ अली, राम मनोहर लोहिया, सुचेता कृपलानी यांसारख्या नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाचे नेतृत्व केले. उषा मेहता यांनी मुंबईत 'काँग्रेस रेडिओ' सुरू करून आंदोलनाच्या बातम्या आणि संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवले, जो ब्रिटिश सरकारच्या दडपशाहीला एक आव्हान होता.

देशाच्या अनेक भागांमध्ये, विशेषतः सातारा (महाराष्ट्र), बलिया (उत्तर प्रदेश), तामलुक (बंगाल) आणि तालचेर (ओडिशा) येथे समांतर सरकारे (Parallel Governments) स्थापन करण्यात आली. या सरकारांनी काही काळ ब्रिटिशांचे कायदे झुगारून स्वतःचे प्रशासन चालवले, जे ब्रिटिश सत्तेला एक मोठे आव्हान होते.

स्त्रिया आणि युवा शक्तीचा सहभाग

'भारत छोडो' आंदोलनाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये स्त्रियांचा आणि युवा वर्गाचा मोठ्या प्रमाणावर सहभाग होता. अरुणा असफ अली, सुचेता कृपलानी, उषा मेहता, कस्तुरबा गांधी यांसारख्या महिलांनी आंदोलनात सक्रिय भूमिका बजावली. त्यांनी मोर्चे काढले, भूमिगत राहून संदेश पोहोचवले आणि ब्रिटिश राजवटीला आव्हान दिले. युवा पिढीने आपले शिक्षण सोडून आंदोलनात उडी घेतली, अनेक ठिकाणी त्यांनी ब्रिटिश प्रशासकीय इमारतींवर हल्ले केले, पोस्ट ऑफिस जाळले आणि रेल्वे मार्ग उद्ध्वस्त केले.

आंदोलनाचे परिणाम आणि महत्त्व

'भारत छोडो' आंदोलन हे भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील एक अंतिम आणि निर्णायक टप्पा ठरले. जरी ब्रिटिशांनी हे आंदोलन तात्पुरते दडपले असले तरी, त्याचे दूरगामी परिणाम झाले.

ब्रिटिश राजवटीवरील दबाव

या आंदोलनाने ब्रिटिशांना स्पष्ट संदेश दिला की, आता भारतीयांना जास्त काळ गुलाम ठेवणे शक्य नाही. ब्रिटिश प्रशासकीय यंत्रणा कोलमडून पडली होती आणि त्यांना हे समजले की भारतात आपले साम्राज्य टिकवून ठेवणे अत्यंत कठीण आहे. दुसऱ्या महायुद्धात ब्रिटनची आर्थिक आणि लष्करी शक्ती कमकुवत झाली होती, आणि 'भारत छोडो' आंदोलनाने त्यांच्यावरील दबाव आणखी वाढवला.

जनतेमध्ये स्वातंत्र्याची तीव्र इच्छा

आंदोलनाने भारतीय जनतेमध्ये स्वातंत्र्याची तीव्र इच्छा आणि आत्मविश्वास निर्माण केला. 'करो वा मरो' या संदेशाने लोकांना कोणत्याही परिस्थितीत ब्रिटिशांच्या राजवटीला विरोध करण्याची प्रेरणा दिली. या आंदोलनातून जनतेने दाखवून दिले की, ते आपल्या स्वातंत्र्यासाठी कोणताही त्याग करण्यास तयार आहेत.

स्वातंत्र्याचा मार्ग प्रशस्त

'भारत छोडो' आंदोलनानंतर अवघ्या पाच वर्षांत भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. या आंदोलनाने ब्रिटिशांना भारताला स्वातंत्र्य देण्यावाचून पर्याय नाही हे पटवून दिले. या आंदोलनाने भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामातील शेवटच्या पर्वाची सुरुवात केली आणि भारतीय जनतेला संघर्षासाठी एकवटले.

सारांश (Conclusion)

'भारत छोडो' आंदोलन हे भारतीय इतिहासातील एक सुवर्णपान आहे. महात्मा गांधींच्या 'करो वा मरो' या संदेशाने लाखो भारतीयांना एकत्र आणले आणि त्यांना स्वातंत्र्यासाठी लढण्याची प्रेरणा दिली. हे आंदोलन केवळ एक राजकीय चळवळ नव्हते, तर ते भारतीय जनतेच्या आत्मविश्वासाचे, दृढनिश्चयाचे आणि त्यागाचे प्रतीक होते. या आंदोलनाने ब्रिटिश राजवटीला हादरवून टाकले आणि भारताच्या स्वातंत्र्याचा मार्ग प्रशस्त केला. आज, आपण स्वतंत्र भारतात श्वास घेत असताना, या महान आंदोलनातील स्वातंत्र्यसैनिकांचे आणि त्यांच्या त्यागाचे स्मरण करणे आपले कर्तव्य आहे. त्यांच्या बलिदानातून आपल्याला देशभक्ती, एकजूट आणि कोणत्याही आव्हानावर मात करण्याची प्रेरणा मिळते.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• 'भारत छोडो' हा नारा महात्मा गांधींनी दिला नसून, तो युसूफ मेहेरअली यांनी दिला होता. युसूफ मेहेरअली हे समाजवादी नेते आणि कामगार नेते होते, ज्यांनी 'सायमन गो बॅक' हा नाराही दिला होता. गांधीजींनी हा नारा लोकप्रिय केला.
• या आंदोलनादरम्यान महात्मा गांधींना पुणे येथील आगा खान पॅलेसमध्ये नजरकैदेत ठेवण्यात आले होते. याच काळात त्यांच्या पत्नी कस्तुरबा गांधी आणि त्यांचे सचिव महादेव देसाई यांचे निधन झाले.
• १९४२ च्या आंदोलनादरम्यान, अनेक ठिकाणी भूमिगत रेडिओ स्टेशन्सनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. मुंबईतील उषा मेहता यांच्या 'काँग्रेस रेडिओ'ने ब्रिटिश सेन्सॉरशिपला बायपास करून देशभरात बातम्या आणि संदेश प्रसारित केले.
• ब्रिटिश सरकारने 'भारत छोडो' आंदोलनाला जगातील सर्वात मोठा अहिंसक उठाव मानले, तरी त्यांच्या दडपशाहीमुळे मोठ्या प्रमाणात हिंसाचार झाला आणि हजारो जीव गेले.
• ८ ऑगस्ट हा दिवस भारतीय इतिहासात 'क्रांती दिन' म्हणूनही ओळखला जातो, कारण याच दिवशी 'भारत छोडो' आंदोलनाची सुरुवात झाली.