प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो, आज ८ ऑगस्ट! हा दिवस भारतीय इतिहासात एका अत्यंत महत्त्वपूर्ण घटनेने कोरलेला आहे – ती घटना म्हणजे ‘भारत छोडो’ आंदोलन. १९४२ साली याच दिवशी महात्मा गांधींनी 'करो वा मरो' (Do or Die) चा बुलंद नारा देत, ब्रिटिश राजवटीला हादरवून सोडणाऱ्या एका जनआंदोलनाची हाक दिली. हे आंदोलन केवळ एक राजकीय चळवळ नव्हते, तर ते कोट्यवधी भारतीयांच्या मनात पेटलेल्या स्वातंत्र्याच्या आकांक्षेचे, त्यांच्या निर्धाराचे आणि एकजुटीचे प्रतीक होते. चला, आज आपण या महान आंदोलनाचा, त्याच्या प्रेरणांचा, त्याच्या व्यापकतेचा आणि भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी त्याने दिलेल्या योगदानाचा सखोल अभ्यास करूया.
आजचा दिवस रोहिणी व्रताच्या पवित्र दिवसासोबतच बर्मिंगहॅम राष्ट्रकुल स्पर्धा सांगता, भारतरत्न प्रणव मुखर्जी यांना प्रदान, चंद्रकांत गोखले यांचे निधन, बीजिंग ऑलिम्पिकचे उद्घाटन, आणि इराकने कुवेत विलीन केल्याची घोषणा यांसारख्या अनेक ऐतिहासिक घटनांनी भारलेला आहे. पण या सर्व घटनांमध्ये, ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी सुरू झालेले भारत छोडो आंदोलन हे भारताच्या आत्मसन्मानाची आणि स्वातंत्र्याच्या निर्धाराची गाथा सांगणारे एक तेजस्वी पर्व आहे.
भारत छोडो आंदोलन: स्वातंत्र्याच्या संग्रामातील एक निर्णायक टप्पा!
१८ व्या शतकात भारतात आपले साम्राज्य स्थापन केलेल्या ब्रिटिशांनी, भारताला केवळ एक वसाहत म्हणून पाहिले. भारतीयांवर आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय बंधने लादली गेली. या अन्यायाविरुद्ध भारतीयांनी वेळोवेळी आवाज उठवला, अनेक आंदोलने केली. महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली असहकार आंदोलन, सविनय कायदेभंग आंदोलन यांसारख्या चळवळींनी ब्रिटिशांना आव्हान दिले होते. परंतु, १९४२ पर्यंत परिस्थितीने एक वेगळेच वळण घेतले होते.
पार्श्वभूमी: युद्धाचे सावट आणि असंतोषाची लाट
दुसऱ्या महायुद्धाने जग ढवळून निघाले होते. ब्रिटनही या युद्धात गुंतलेला होता आणि त्यांना भारताच्या पाठिंब्याची नितांत गरज होती. त्यांनी भारतीयांना युद्धात सहभागी होण्यासाठी आवाहन केले, परंतु भारताला स्वातंत्र्य देण्याबाबत कोणतीही ठोस हमी दिली नाही. मार्च १९४२ मध्ये, ब्रिटनने सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांच्या नेतृत्वाखाली एक शिष्टमंडळ (क्रिप्स मिशन) भारतात पाठवले. या मिशनचा उद्देश भारतीयांना युद्धात सहभाग घेण्यासाठी राजी करणे आणि युद्धानंतर भारताला स्वायत्तता देण्याचे आश्वासन देणे हा होता. मात्र, क्रिप्स मिशनच्या प्रस्तावांमध्ये स्वातंत्र्याची स्पष्ट मागणी पूर्ण झाली नाही. गांधीजींनी या प्रस्तावाला 'बुडणाऱ्या बँकेचा पुढील तारखेचा चेक' (A post-dated cheque on a failing bank) असे संबोधून फेटाळून लावले. यामुळे भारतीयांमध्ये मोठा असंतोष निर्माण झाला. ब्रिटिशांच्या दुहेरी भूमिकेमुळे जनता संतप्त झाली होती आणि त्यांना आता केवळ तात्पुरत्या आश्वासनांवर समाधान नव्हते, तर त्यांना पूर्ण स्वातंत्र्य हवे होते. याच असंतोषातून 'भारत छोडो' आंदोलनाची बीजे रोवली गेली.
'करो वा मरो': महात्मा गांधींचा बुलंद आवाज
क्रिप्स मिशनच्या अपयशानंतर, गांधीजींना खात्री पटली की ब्रिटिशांना शांततापूर्ण मार्गाने भारताला स्वातंत्र्य देण्याची इच्छा नाही. त्यामुळे, आता एक मोठे आणि निर्णायक आंदोलन सुरू करण्याची वेळ आली आहे, हे त्यांनी ओळखले. ७ आणि ८ ऑगस्ट १९४२ रोजी मुंबईतील गवालिया टँक मैदानात (आजचे ऑगस्ट क्रांती मैदान) अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीची (AICC) बैठक झाली. या बैठकीत 'भारत छोडो' चा ऐतिहासिक ठराव मंजूर करण्यात आला.
८ ऑगस्ट रोजी, महात्मा गांधींनी लाखो भारतीयांना उद्देशून एक अविस्मरणीय भाषण दिले. या भाषणात त्यांनी 'करो वा मरो' (Do or Die) चा प्रेरणादायी नारा दिला. याचा अर्थ असा होता की, आता भारताला स्वातंत्र्य मिळवून देण्यासाठी सर्वस्व पणाला लावायचे, प्रसंगी प्राणही द्यायचे, किंवा या प्रयत्नात मरण पत्करायचे, पण ब्रिटिशांच्या गुलामगिरीतून मुक्त झाल्याशिवाय स्वस्थ बसायचे नाही. गांधीजी म्हणाले,
"मी तुम्हाला एक छोटा मंत्र देतो. तो तुमच्या हृदयात कोरून ठेवा आणि प्रत्येक श्वासासोबत त्याचा जप करा. तो मंत्र आहे: 'करो वा मरो'. आपण एकतर भारताला स्वतंत्र करू, किंवा या प्रयत्नात मरू. पण आता आपल्याला गुलामगिरीत जिवंत राहायचे नाही."या एका आवाहनाने संपूर्ण देशात स्वातंत्र्याची नवी लाट उसळली. गांधीजींच्या शब्दांनी प्रत्येक भारतीयाच्या मनात स्वातंत्र्याची आग पेटवली. हे केवळ एक आंदोलन नव्हते, तर ते एका राष्ट्राच्या आत्मविश्वासाचे आणि दृढनिश्चयाचे प्रतीक बनले.
जनसामान्यांचा अभूतपूर्व सहभाग: एक राष्ट्र एकवटले
गांधीजींच्या 'करो वा मरो' च्या आवाहनानंतर, हे आंदोलन केवळ काँग्रेस पक्षापुरते मर्यादित राहिले नाही, तर ते एका जनआंदोलनात रूपांतरित झाले. ब्रिटिशांनी गांधीजींसह अनेक प्रमुख नेत्यांना तातडीने अटक केली, पण त्यामुळे आंदोलन थांबले नाही, तर ते अधिक तीव्र झाले. नेत्यांच्या अनुपस्थितीत, सामान्य जनतेने स्वतःच या आंदोलनाची सूत्रे हाती घेतली. या आंदोलनाची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे होती:
- विद्यार्थ्यांचा सहभाग: तरुण विद्यार्थी मोठ्या संख्येने शाळा-महाविद्यालये सोडून आंदोलनात उतरले. त्यांनी निदर्शने केली, ब्रिटिशविरोधी घोषणा दिल्या आणि भूमिगत चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला.
- महिलांचा सहभाग: भारतीय महिलांनी या आंदोलनात अभूतपूर्व योगदान दिले. अरुणा असफ अली, सुचेता कृपलानी, उषा मेहता यांसारख्या नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलन पुढे नेले. उषा मेहता यांनी 'काँग्रेस रेडिओ' सुरू करून आंदोलनाच्या बातम्या लोकांपर्यंत पोहोचवल्या. स्त्रिया मोर्चे काढत होत्या, निदर्शने करत होत्या आणि पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून लढत होत्या.
- शेतकरी आणि कामगार: ग्रामीण भागातील शेतकरी आणि शहरातील कामगारही मोठ्या संख्येने आंदोलनात उतरले. त्यांनी ब्रिटिश सरकारविरुद्ध संप पुकारले, ब्रिटिश मालमत्तेचे नुकसान केले आणि 'राजस्वबंदी' (कर न भरण्याचे) आंदोलन केले.
- भूमिगत चळवळ: जयप्रकाश नारायण, राम मनोहर लोहिया, अच्युत पटवर्धन यांसारख्या समाजवादी नेत्यांनी भूमिगत राहून आंदोलनाचे नेतृत्व केले. त्यांनी गुप्तपणे प्रचार केला, संदेश पोहोचवले आणि ब्रिटिश प्रशासनाला आव्हान दिले.
- समांतर सरकारे: काही ठिकाणी, विशेषतः उत्तर प्रदेशातील बलिया, पश्चिम बंगालमधील तामलुक आणि महाराष्ट्रातील सातारा (प्रति सरकार) येथे जनतेने ब्रिटिशांना हाकलून लावून स्वतःची समांतर सरकारे स्थापन केली. या सरकारांनी काही काळ स्थानिक प्रशासन चालवले, जे ब्रिटिशांना एक मोठा धक्का होता.
ब्रिटिशांची दडपशाही आणि आंदोलनाचा संघर्ष
भारत छोडो आंदोलनाच्या तीव्रतेने ब्रिटिश सरकार हादरले. त्यांनी हे आंदोलन दडपण्यासाठी अत्यंत क्रूर उपाययोजना केल्या. मोठ्या संख्येने लोकांना अटक करण्यात आली, लाठीमार करण्यात आला, गोळीबार करण्यात आला आणि अनेक ठिकाणी आंदोलकांवर अमानुष अत्याचार करण्यात आले. अंदाजे १ लाखाहून अधिक लोकांना अटक करण्यात आली, हजारो लोक मारले गेले आणि अनेक गावांना सामूहिक शिक्षा करण्यात आली. अनेक नेत्यांना दीर्घकाळ तुरुंगात ठेवण्यात आले. वृत्तपत्रांवर बंदी घालण्यात आली आणि माहितीचा प्रसार थांबवण्याचा प्रयत्न केला गेला.
परंतु, ब्रिटिश राजवटीच्या या क्रूर दडपशाहीने भारतीयांचा निर्धार आणखी मजबूत केला. आंदोलक भूमिगत राहूनही आपले कार्य करत राहिले. त्यांनी सरकारी इमारतींना लक्ष्य केले, रेल्वे रुळ उखडले, टेलिफोन आणि तार लाईन्स तोडल्या, जेणेकरून ब्रिटिश प्रशासनाचा संपर्क तुटून जाईल. हे आंदोलन पूर्णपणे अहिंसक नव्हते, काही ठिकाणी हिंसाचाराच्या घटना घडल्या, पण त्याचा मुख्य उद्देश ब्रिटिशांना भारतातून हाकलून लावणे हाच होता.
स्वातंत्र्याच्या दिशेने निर्णायक पाऊल: आंदोलनाचे दूरगामी परिणाम
भारत छोडो आंदोलन हे भारतीय स्वातंत्र्यसंग्रामातील एक महत्त्वाचे वळण ठरले. त्याचे परिणाम तात्काळ दिसले नसले तरी, दीर्घकाळात त्याचे दूरगामी परिणाम झाले, ज्यामुळे भारताला स्वातंत्र्य मिळण्यास गती मिळाली:
- ब्रिटिश राजवटीची कमकुवतता: या आंदोलनाने ब्रिटिशांना हे स्पष्टपणे दाखवून दिले की, आता भारतीयांवर दीर्घकाळ राज्य करणे शक्य नाही. भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याची पकड ढिली होत असल्याचे त्यांना जाणवले.
- जागतिक स्तरावर भारताच्या मागणीला पाठिंबा: दुसऱ्या महायुद्धानंतर, ब्रिटनवर आंतरराष्ट्रीय दबाव वाढला होता. अमेरिकेचे अध्यक्ष रुझवेल्ट आणि चीनचे नेते चियांग कै-शेक यांनी ब्रिटनला भारताला स्वातंत्र्य देण्याची मागणी केली. भारत छोडो आंदोलनामुळे ही मागणी अधिक बळकट झाली.
- सैन्य आणि प्रशासनाचे बदलते स्वरूप: भारतीय सैन्य आणि प्रशासनातील भारतीयांनाही या आंदोलनाने प्रेरित केले. त्यांच्या मनातही स्वातंत्र्याची भावना रुजू लागली, ज्यामुळे ब्रिटिश प्रशासनाची निष्ठा कमकुवत झाली.
- नेत्यांच्या नव्या पिढीचा उदय: या आंदोलनाने अनेक तरुण नेत्यांना पुढे आणले, ज्यांनी स्वातंत्र्योत्तर काळात भारताच्या विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावली.
- स्वातंत्र्याची अपरिहार्यता: भारत छोडो आंदोलनाने ब्रिटिशांना हे पटवून दिले की, आता भारताला स्वातंत्र्य देणे ही काळाची गरज आहे आणि ते टाळता येणार नाही. हे आंदोलन म्हणजे स्वातंत्र्याच्या दिशेने टाकलेले अंतिम आणि सर्वात मोठे पाऊल होते.
हे आंदोलन तात्काळ यशस्वी झाले नाही, परंतु त्याने स्वातंत्र्याची प्रक्रिया गतिमान केली. ब्रिटिशांना समजले की, आता भारतीयांवर सत्ता टिकवणे केवळ अशक्य आहे. या आंदोलनाने भारताच्या स्वातंत्र्याच्या लढ्याला एक नवीन ऊर्जा दिली आणि १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळवण्यात या आंदोलनाचा सिंहाचा वाटा होता.
तुम्हाला माहीत आहे का?
- महात्मा गांधींना 'भारत छोडो' आंदोलनाच्या घोषणेनंतर अवघ्या काही तासांतच अटक करून पुणे येथील आगा खान पॅलेसमध्ये ठेवण्यात आले होते.
- या आंदोलनादरम्यान, उषा मेहता यांनी मुंबईत गुप्त 'काँग्रेस रेडिओ' केंद्र चालवले होते, ज्यावरून आंदोलनाचे संदेश आणि बातम्या प्रसारित केल्या जात होत्या.
- 'भारत छोडो' हा नारा महात्मा गांधींनी दिला नसून, तो युसूफ मेहेरअली यांनी तयार केला होता. युसूफ मेहेरअली हे एक समाजवादी नेते आणि कामगार संघटनेचे नेते होते.
- या आंदोलनात महिलांचा सहभाग इतका मोठा होता की, अनेक ठिकाणी त्यांनी पुरुषांच्या अनुपस्थितीत आंदोलनाचे नेतृत्व केले.
- महाराष्ट्रातील सातारा येथे 'प्रति सरकार' (Patri Sarkar) या नावाने समांतर सरकार स्थापन करण्यात आले होते, ज्याचे नेतृत्व क्रांतिसिंह नाना पाटील यांनी केले होते. हे सरकार जवळपास साडेचार वर्षे कार्यरत होते.
निष्कर्ष
भारत छोडो आंदोलन हे केवळ एक आंदोलन नव्हते, तर ते भारतीय जनतेच्या सामूहिक आत्मविश्वासाचे आणि स्वातंत्र्यावरील त्यांच्या अढळ श्रद्धेचे प्रतीक होते. महात्मा गांधींच्या 'करो वा मरो' या आवाहनाने प्रेरित होऊन, समाजातील प्रत्येक घटकाने – मग ते विद्यार्थी असोत, महिला असोत, शेतकरी असोत वा कामगार असोत – या आंदोलनात उत्स्फूर्तपणे सहभाग घेतला. ब्रिटिशांच्या क्रूर दडपशाहीला न जुमानता, भारतीयांनी दाखवलेला हा निर्धारच स्वातंत्र्याच्या दिशेने एक निर्णायक टप्पा ठरला.
या आंदोलनाने ब्रिटिशांना हे स्पष्ट केले की, आता भारतातून त्यांचे राज्य संपुष्टात आणण्याची वेळ आली आहे. या आंदोलनाने स्वातंत्र्याच्या लढ्याला एक नवीन गती दिली आणि १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळवण्यात या आंदोलनाचा सिंहाचा वाटा होता. 'भारत छोडो' आंदोलन हे केवळ इतिहासातील एक पान नाही, तर ते आपल्याला एकजुटीचे बळ, संकल्पाची शक्ती आणि स्वातंत्र्याचे मोल शिकवणारे एक प्रेरणादायी पर्व आहे. या महान आंदोलनातील शूरवीरांना आणि स्वातंत्र्यसैनिकांना शतशः नमन!