स्वेतलाना सवित्स्काया: अंतराळात चालणारी पहिली महिला आणि तिची प्रेरणादायी गाथा | परिपाठ

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो! 'परिपाठ'च्या या विशेष ब्लॉगमध्ये तुमचे स्वागत आहे. आजचा दिवस, २५ जुलै, हा भारतीय इतिहासात अनेक महत्त्वाच्या घटनांचा साक्षीदार आहे, जसे की भारताच्या अनेक राष्ट्रपतींनी याच दिवशी पद आणि गोपनीयतेची शपथ घेतली आहे. पण आज आपण एका अशा जागतिक घटनेबद्दल बोलणार आहोत, जी मानवी जिद्द, साहस आणि स्त्री सामर्थ्याची एक अद्भुत गाथा सांगते. आपण बोलणार आहोत स्वेतलाना सवित्स्काया यांच्याबद्दल, ज्या २५ जुलै १९८४ रोजी अंतराळात चालणाऱ्या (Extravehicular Activity - EVA) पहिल्या महिला ठरल्या. त्यांच्या या पराक्रमाने केवळ अवकाश संशोधनात क्रांती घडवली नाही, तर जगभरातील लाखो मुलींना आणि तरुणांना STEM (Science, Technology, Engineering, Mathematics) क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी प्रेरणा दिली.

आज आषाढी एकादशी, देवशयनी एकादशी आणि पंढरपूर वारीचा पवित्र दिवस. लाखो वारकरी विठ्ठलाच्या भेटीसाठी पंढरपूरकडे मार्गक्रमण करत आहेत. ही वारी म्हणजे भक्ती, त्याग आणि अविचल श्रद्धेचा एक अद्भुत प्रवास. जसे वारकरी देवाला भेटण्यासाठी हजारो मैलांचा प्रवास करतात, त्याचप्रमाणे स्वेतलाना सवित्स्काया यांनी अथांग अवकाशात मानवतेच्या प्रगतीसाठी एक धाडसी पाऊल टाकले. दोन्ही प्रवासांमध्ये ध्येयाप्रती निष्ठा आणि अडथळ्यांवर मात करण्याची जिद्द आहे.

स्वेतलाना सवित्स्काया: प्रारंभिक जीवन आणि अवकाश प्रवासाची सुरुवात

स्वेतलाना सवित्स्काया यांचा जन्म ८ ऑगस्ट १९४८ रोजी मॉस्को येथे झाला. त्यांचे वडील येवगेनी सवित्स्काय हे सोव्हिएत हवाई दलाचे एक प्रसिद्ध वैमानिक होते, त्यामुळे स्वेतलाना यांना लहानपणापासूनच विमान आणि आकाशाची ओढ होती. त्यांनी वयाच्या १६ व्या वर्षीच पॅराशूटिंगला सुरुवात केली आणि अवघ्या १६ व्या वर्षीच त्यांनी सोव्हिएत युनियनच्या एअरोबॅटिक्स संघात प्रवेश मिळवला. त्यांनी पॅराशूटिंगमध्ये ३ विश्वविक्रम आणि एअरोबॅटिक्समध्ये १८ विश्वविक्रम प्रस्थापित केले. त्यांची ही सुरुवातीची कामगिरीच त्यांची प्रचंड जिद्द आणि शारीरिक क्षमता दर्शवते.

१९७६ मध्ये त्यांनी मॉस्को एव्हिएशन इन्स्टिट्यूटमधून पदवी घेतली आणि एक चाचणी वैमानिक (Test Pilot) म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी मिग-२१, मिग-२५ यांसारख्या अनेक प्रकारच्या विमानांचे उड्डाण केले. त्यांची ही असामान्य कौशल्ये आणि धैर्य पाहून १९८० मध्ये त्यांची कॉस्मोनॉट (अवकाशयात्री) म्हणून निवड झाली. अवकाश प्रवासासाठी आवश्यक असलेले कठोर प्रशिक्षण त्यांनी यशस्वीरीत्या पूर्ण केले.

पहिला अवकाश प्रवास: १९८२

स्वेतलाना सवित्स्काया यांचा पहिला अवकाश प्रवास १९ ऑगस्ट १९८२ रोजी सोयुझ टी-७ (Soyuz T-7) या अवकाशयानातून झाला. त्या सोयुझ टी-५ (Soyuz T-5) या अवकाशयानाद्वारे अवकाशात गेलेल्या सोव्हिएत युनियनच्या साल्मुत ७ (Salyut 7) या अवकाश स्थानकावर पोहोचल्या. या प्रवासाने त्या अंतराळात जाणाऱ्या दुसऱ्या महिला ठरल्या, पहिल्या महिला व्हॅलेंटिना तेरेश्कोवा (Valentina Tereshkova) होत्या. या प्रवासात त्यांनी ७ दिवस २० तास ४२ मिनिटे अवकाशात घालवले, विविध वैज्ञानिक प्रयोग केले आणि अवकाश स्थानकावरील जीवनाचा अनुभव घेतला.

ऐतिहासिक अंतराळ चाल: २५ जुलै १९८४

स्वेतलाना सवित्स्काया यांच्या जीवनातील सर्वात महत्त्वाचा क्षण २५ जुलै १९८४ रोजी आला, जेव्हा त्यांनी साल्मुत ७ अवकाश स्थानकाबाहेर अंतराळात पाऊल टाकले. त्या सोयुझ टी-१२ (Soyuz T-12) या मोहिमेचा भाग होत्या. त्यांच्यासोबत त्यांचे सहकारी व्लादिमीर दझानिबेकोव्ह (Vladimir Dzhanibekov) हे देखील होते. ही मोहीम अवकाशात फिरणाऱ्या उपकरणांची दुरुस्ती करणे आणि नवीन तंत्रज्ञानाची चाचणी घेणे यासाठी होती.

त्यांनी 'मल्टीपरपज हँड टूल' (Multipurpose Hand Tool) नावाच्या उपकरणाचा वापर करून धातू कापण्याचे, वेल्डिंग करण्याचे आणि सोलडरिंग करण्याचे प्रयोग केले. हे प्रयोग भविष्यातील अवकाश स्थानकांच्या बांधकामासाठी अत्यंत महत्त्वाचे होते. स्वेतलाना यांनी ३ तास ३५ मिनिटे अवकाशात चालण्याचा (EVA) ऐतिहासिक पराक्रम केला. या घटनेने अवकाश इतिहासात एक नवीन अध्याय लिहिला गेला.

स्वेतलाना सवित्स्काया यांनी अंतराळात चालताना म्हटले होते, "अवकाश हे केवळ पुरुषांसाठी नाही, तर महिलांसाठीही आहे. योग्य प्रशिक्षण आणि संधी मिळाल्यास महिलाही कोणतीही कामगिरी करू शकतात."

त्यांच्या या कामगिरीने हे सिद्ध केले की, महिला केवळ अवकाशयानात बसून प्रवासच करू शकत नाहीत, तर त्या अवकाशातील अत्यंत आव्हानात्मक कामेही तेवढ्याच कार्यक्षमतेने करू शकतात.

अवकाशातील आव्हाने आणि सवित्स्कायाची जिद्द

अवकाश चालणे (Spacewalk) हे अत्यंत कठीण आणि धोकादायक काम आहे. यामागे अनेक शारीरिक, मानसिक आणि तांत्रिक आव्हाने असतात. कल्पना करा, तुम्ही पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणापासून दूर, शून्य गुरुत्वाकर्षणात, अत्यंत थंड किंवा गरम तापमानात, आणि जीवघेण्या रेडिएशनच्या वातावरणात एका अवजड सूटमध्ये काम करत आहात. स्वेतलाना यांनी या सर्व आव्हानांवर मात केली.

• अवजड सूट: अंतराळवीरांना एक विशेष सूट (EVA Suit) घालावा लागतो, जो त्यांना अवकाशातील अति थंडी, अति उष्णता आणि रेडिएशनपासून वाचवतो. हा सूट अत्यंत अवजड असतो आणि त्यात काम करणे खूपच शारीरिक कष्टाचे असते.
• शून्य गुरुत्वाकर्षण: शून्य गुरुत्वाकर्षणामुळे प्रत्येक वस्तू तरंगते. यामुळे साधे काम करणेही कठीण होते, कारण शरीराला स्थिर ठेवण्यासाठी सतत प्रयत्न करावे लागतात.
• मानसिक दबाव: पृथ्वीपासून हजारो किलोमीटर दूर, विशाल आणि भयाण अवकाशात एकटे काम करणे हा एक मोठा मानसिक दबाव असतो. कोणतीही छोटी चूक जीवघेणी ठरू शकते.
• तंत्रज्ञानाचा वापर: त्यांनी वापरलेले मल्टीपरपज हँड टूल हे एक नवीन तंत्रज्ञान होते, ज्याची चाचणी अवकाशात करणे खूपच अवघड होते. पण स्वेतलाना यांनी ते यशस्वी करून दाखवले.

या सर्व आव्हानांवर मात करण्यासाठी स्वेतलाना यांना कठोर प्रशिक्षण घ्यावे लागले. यात पाण्याखाली शून्य गुरुत्वाकर्षणाचा अनुभव घेणे, विशेष साधनांचा वापर करणे आणि आपत्कालीन परिस्थिती हाताळणे यांचा समावेश होता. त्यांची ही जिद्द आणि धैर्याची कथा आपल्याला कोणत्याही क्षेत्रात यशस्वी होण्यासाठी प्रेरणा देते.

प्रेरणेचा स्त्रोत: STEM आणि मुलींसाठी आदर्श

स्वेतलाना सवित्स्काया यांची कामगिरी ही केवळ अवकाश संशोधनातील एक मैलाचा दगड नव्हती, तर ती जगभरातील महिलांसाठी एक शक्तिशाली संदेश होता. त्यांनी हे सिद्ध केले की, विज्ञान आणि तंत्रज्ञान हे लिंगावर आधारित नाही. योग्य संधी आणि दृढनिश्चय असल्यास, महिलाही पुरुषांच्या बरोबरीने, किंबहुना त्यांच्याहून पुढे जाऊन, असामान्य कामगिरी करू शकतात.

आजही अनेक देशांमध्ये, विशेषतः विकसनशील देशांमध्ये, मुलींना STEM क्षेत्रात करिअर करण्यासाठी प्रोत्साहित केले जात नाही. त्यांना अनेक सामाजिक आणि सांस्कृतिक अडथळ्यांचा सामना करावा लागतो. अशा परिस्थितीत, स्वेतलाना सवित्स्कायांसारख्या महिलांची यशोगाथा प्रेरणादायी ठरते. त्यांच्या कार्यामुळे अनेक मुलींना अवकाशशास्त्रज्ञ, अभियंते, वैज्ञानिक किंवा वैमानिक बनण्याचे स्वप्न पाहण्याची हिम्मत मिळाली.

• त्यांच्या कामगिरीने 'ग्लास सीलिंग' (Glass Ceiling) म्हणजे महिलांना करिअरमध्ये वरच्या पदांवर पोहोचण्यापासून रोखणाऱ्या अदृश्य अडथळ्यांना आव्हान दिले.
• त्यांनी दाखवून दिले की, शारीरिक शक्तीपेक्षा बुद्धिमत्ता, कौशल्य आणि जिद्द अधिक महत्त्वाची आहे.
• आजही जेव्हा आपण अंतराळात महिला अंतराळवीरांना पाहतो, तेव्हा स्वेतलाना सवित्स्काया यांच्यासारख्या पायोनियर महिलांचा संघर्ष आणि योगदान आठवते.

विद्यार्थी मित्रांनो, तुम्हीही स्वेतलाना यांच्यापासून प्रेरणा घेऊन विज्ञान, गणित किंवा तंत्रज्ञान यांसारख्या क्षेत्रांमध्ये आपले भविष्य घडवू शकता. कोणतेही क्षेत्र फक्त मुलांसाठी किंवा फक्त मुलींसाठी नसते. तुमच्याकडे क्षमता आणि इच्छाशक्ती असेल, तर तुम्ही कोणतेही ध्येय गाठू शकता.

भारताच्या राष्ट्रपती आणि स्वेतलाना: नेतृत्वाची समानता

आज २५ जुलै हा दिवस भारताच्या इतिहासातही अनेक राष्ट्रपतींच्या शपथविधीसाठी महत्त्वाचा ठरला आहे. डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम, प्रतिभा पाटील, प्रणव मुखर्जी, रामनाथ कोविंद आणि द्रौपदी मुर्मू यांसारख्या महान व्यक्तिमत्त्वांनी याच दिवशी भारताच्या सर्वोच्च पदाची शपथ घेतली. यातील काही नावे तर स्वेतलाना सवित्स्काया यांच्याप्रमाणेच अनेक अडथळे पार करून सर्वोच्च पदावर पोहोचली आहेत.

• प्रतिभा पाटील: भारताच्या पहिल्या महिला राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी २५ जुलै २००७ रोजी शपथ घेतली. स्वेतलाना यांनी अवकाश संशोधनात महिलांसाठी मार्ग उघडला, त्याचप्रमाणे प्रतिभाताई पाटील यांनी भारतीय राजकारणात महिला नेतृत्वासाठी एक नवा आदर्श निर्माण केला.
• द्रौपदी मुर्मू: भारताच्या पहिल्या आदिवासी महिला राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी २५ जुलै २०२२ रोजी शपथ घेतली. त्यांचे जीवनही संघर्ष आणि जिद्दीचे प्रतीक आहे. त्यांनी समाजातील वंचित घटकांमधून येऊन देशाच्या सर्वोच्च पदापर्यंत मजल मारली, हे स्वेतलाना यांच्या अवकाशातील प्रवासाइतकंच प्रेरणादायी आहे.
• डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम: भारताचे 'मिसाईल मॅन' म्हणून ओळखले जाणारे डॉ. कलाम यांनी २५ जुलै २००२ रोजी राष्ट्रपतीपदाची शपथ घेतली. त्यांचे जीवन विज्ञान आणि शिक्षणासाठी समर्पित होते. स्वेतलाना यांनी जसे विज्ञानाच्या क्षेत्रात धाडसी पाऊल टाकले, त्याचप्रमाणे डॉ. कलाम यांनी भारताला वैज्ञानिक आणि तांत्रिक दृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी अथक प्रयत्न केले.

या सर्व नेत्यांच्या कथा स्वेतलाना सवित्स्काया यांच्या कथेप्रमाणेच आपल्याला हे शिकवतात की, ध्येय गाठण्यासाठी जिद्द, कठोर परिश्रम आणि निस्वार्थ सेवाभाव अत्यंत महत्त्वाचा असतो. मग ते अवकाश असो किंवा राष्ट्रपती भवन, प्रत्येक ठिकाणी नेतृत्व आणि दूरदृष्टी आवश्यक असते.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• स्वेतलाना सवित्स्काया यांनी मिग-२५ या सुपरसॉनिक लढाऊ विमानातून अनेक उड्डाणे केली होती, जे त्या काळात जगातील सर्वात वेगवान विमानांपैकी एक होते.
• त्यांना 'हिरो ऑफ द सोव्हिएत युनियन' हा सर्वोच्च सन्मान दोनदा मिळाला आहे, जो त्यांच्या असामान्य शौर्याचे प्रतीक आहे.
• स्वेतलाना सवित्स्काया यांनी एकूण ११ दिवस २० तास ४९ मिनिटे अवकाशात घालवले आहेत.
• त्या १९८९ ते १९९१ पर्यंत सोव्हिएत युनियनच्या पीपल्स डेप्युटी होत्या आणि आजही त्या रशियन फेडरेशनच्या स्टेट ड्यूमाच्या (संसदेच्या खालच्या सभागृहाच्या) सदस्य आहेत.
• त्यांचा अंतराळ चालण्याचा अनुभव भविष्यातील 'इंटरनॅशनल स्पेस स्टेशन' (ISS) च्या बांधकामासाठी आणि दुरुस्तीसाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरला.

निष्कर्ष

स्वेतलाना सवित्स्काया यांचा २५ जुलै १९८४ रोजीचा अंतराळ चालण्याचा पराक्रम हा केवळ त्यांच्या वैयक्तिक धैर्याची आणि कौशल्याची कथा नाही, तर तो मानवी क्षमतेच्या अफाट शक्तीचे प्रतीक आहे. त्यांनी हे दाखवून दिले की, स्त्री-पुरुष समानतेच्या दिशेने अवकाश संशोधन हे एक शक्तिशाली माध्यम बनू शकते. त्यांची ही प्रेरणादायी गाथा आजही जगभरातील विद्यार्थ्यांना, विशेषतः मुलींना, विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या अथांग जगात आपले स्थान निर्माण करण्यासाठी प्रोत्साहित करते.

त्यांच्या या कामगिरीतून आपण हे शिकतो की, कोणतेही ध्येय खूप मोठे नसते आणि कोणतीही अडचण खूप मोठी नसते, जर आपल्या मनात दृढनिश्चय आणि जिद्द असेल. स्वेतलाना सवित्स्काया या केवळ एक कॉस्मोनॉट नाहीत, तर त्या एका अशा विचारधारेचे प्रतीक आहेत, जी आपल्याला नेहमीच आपल्या स्वप्नांचा पाठलाग करण्यासाठी आणि नवीन क्षितिजे शोधण्यासाठी प्रवृत्त करते. चला तर मग, या महान कॉस्मोनॉटकडून प्रेरणा घेऊन आपल्या जीवनातही नवनवीन उंची गाठण्याचा संकल्प करूया!