आधुनिक भारताचे शिल्पकार: भारतरत्न सर एम. विश्वेश्वरैया

१५ सप्टेंबर २०२६: अभियंता दिन आणि एका महान दूरदृष्टीचे स्मरण

आज १५ सप्टेंबर २०२६! आजचा दिवस भारतात ‘अभियंता दिन’ (Engineer's Day) म्हणून साजरा केला जातो. हा दिवस आपण अशा एका महान व्यक्तिमत्त्वाच्या स्मरणार्थ साजरा करतो, ज्यांनी आपल्या दूरदृष्टीने आणि अथक परिश्रमांनी आधुनिक भारताचा पाया रचला. ते म्हणजे भारतरत्न सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरैया, ज्यांना आपण आदराने ‘सर एम. विश्वेश्वरैया’ या नावाने ओळखतो. त्यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६१ रोजी झाला आणि त्यांच्याच जयंतीनिमित्त हा दिवस अभियंत्यांच्या योगदानाला आदरांजली वाहण्यासाठी समर्पित केला जातो. ऋषी पंचमीच्या पवित्र दिनी, या महान राष्ट्रनिर्मात्याच्या कार्याचे स्मरण करणे हे आपल्यासाठी एक अनमोल संधी आहे. आज आंतरराष्ट्रीय लोकशाही दिन आणि जागतिक लिम्फोमा जागरूकता दिन असेही अनेक महत्त्वाचे दिवस आहेत, पण अभियांत्रिकी आणि सार्वजनिक सेवेतील त्यांच्या योगदानामुळे सर विश्वेश्वरैया यांचे स्मरण आजच्या दिवसाला एक वेगळेच महत्त्व प्राप्त करून देते.

सर एम. विश्वेश्वरैया हे केवळ एक अभियंता नव्हते, तर ते एक दूरदृष्टीचे प्रशासक, शिक्षणतज्ञ आणि राष्ट्रनिर्माते होते. त्यांच्या कार्यामुळे भारताच्या अनेक भागांमध्ये जलव्यवस्थापन, औद्योगिक विकास आणि शिक्षण क्षेत्रात क्रांती घडली. त्यांच्या जीवनप्रवासातून आपल्याला कठोर परिश्रम, सचोटी आणि देशासाठी काहीतरी करून दाखवण्याची प्रेरणा मिळते. चला तर मग, या महान व्यक्तिमत्त्वाच्या जीवनाचा आणि त्यांच्या अतुलनीय योगदानाचा सविस्तर आढावा घेऊया.

बालपण आणि शिक्षण: एका दूरदृष्टीची सुरुवात

सर एम. विश्वेश्वरैया यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६१ रोजी सध्याच्या कर्नाटक राज्यातील चिक्कबल्लापूर जिल्ह्यातील मुद्देनहळ्ळी या छोट्याशा गावात झाला. त्यांचे वडील श्रीनिवास शास्त्री हे संस्कृतचे विद्वान आणि आयुर्वेदाचे जाणकार होते, तर आई वेंकटलक्ष्मी एक धार्मिक वृत्तीच्या गृहिणी होत्या. विश्वेश्वरैया अवघे १२ वर्षांचे असताना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले, त्यामुळे त्यांच्या कुटुंबावर आर्थिक संकट कोसळले. या कठीण काळातही त्यांच्या आईने त्यांना शिक्षणापासून वंचित ठेवले नाही.

विश्वेश्वरैया यांचे प्राथमिक शिक्षण त्यांच्या गावातच झाले. त्यानंतर, ते बंगळूरु येथे आपल्या मामांच्या घरी राहून शिक्षण घेऊ लागले. त्यांचे मामा एच. रामैया यांनी त्यांना खूप मदत केली. त्यांनी बंगळूरु येथील सेंट्रल कॉलेजमधून कला शाखेची पदवी (B.A.) प्रथम श्रेणीत संपादन केली. त्यांच्या बुद्धिमत्तेची आणि अभ्यासू वृत्तीची ओळख याच काळात झाली. १८८१ मध्ये, तत्कालीन म्हैसूर संस्थानाच्या महाराजांनी त्यांच्या शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती दिली, ज्यामुळे त्यांना पुढील अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेण्यासाठी पुणे येथील कॉलेज ऑफ सायन्समध्ये प्रवेश मिळाला. १८८४ मध्ये त्यांनी सिव्हिल इंजिनिअरिंगची (L.C.E. - Licentiate in Civil Engineering) पदवी सर्वोच्च गुणांनी प्राप्त केली. ते त्यांच्या वर्गात पहिले आले होते, ही त्यांच्या बुद्धिमत्तेची आणि कठोर परिश्रमाची साक्ष होती. याच काळात त्यांनी केवळ अभ्यासच केला नाही, तर अभियांत्रिकीच्या मूलभूत तत्त्वांवर आणि व्यावहारिक उपयोगांवरही सखोल चिंतन केले.

एक दूरदृष्टीचा अभियंता: जलव्यवस्थापन आणि पायाभूत सुविधांचा आधारस्तंभ

शिक्षण पूर्ण झाल्यावर, १८८४ मध्ये सर एम. विश्वेश्वरैया यांनी बॉम्बे सार्वजनिक बांधकाम विभागात (Public Works Department - PWD) सहाय्यक अभियंता म्हणून आपल्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. त्यांची पहिली मोठी जबाबदारी सिंध प्रांतातील सुक्कुर शहरासाठी पाणीपुरवठा योजना तयार करण्याची होती. या कामात त्यांनी दाखवलेली कल्पकता आणि कार्यक्षमता पाहून वरिष्ठ अधिकारी खूप प्रभावित झाले. त्यांनी सुक्कुर येथील पाणीपुरवठ्याच्या समस्या सोडवण्यासाठी अत्यंत प्रभावी उपाययोजना केल्या.

'ब्लॉक सिस्टीम' - जलव्यवस्थापनातील क्रांती

विश्वेश्वरैया यांचे सर्वात महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांनी दख्खनच्या पठारावरील दुष्काळी भागांसाठी विकसित केलेली 'ब्लॉक सिस्टीम' (Block System) ही अभिनव जलव्यवस्थापन पद्धत. या प्रणालीमुळे ठराविक कालावधीसाठी ठराविक क्षेत्रालाच पाणीपुरवठा केला जात असे, ज्यामुळे पाण्याचा अपव्यय टाळून जास्तीत जास्त शेती सिंचनाखाली आणणे शक्य झाले. ही पद्धत आजही अनेक ठिकाणी वापरली जाते आणि ती त्यांच्या दूरदृष्टीची आणि व्यावहारिक ज्ञानाची उत्कृष्ट उदाक्ती आहे.

कृष्णा राजा सागर (KRS) धरण: म्हैसूरचे वरदान

१९०९ मध्ये म्हैसूर संस्थानाचे मुख्य अभियंता म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. या पदावर असताना त्यांनी म्हैसूर संस्थानासाठी एक ऐतिहासिक प्रकल्प हाती घेतला - तो म्हणजे कावेरी नदीवरील कृष्णा राजा सागर (KRS) धरण. हे धरण केवळ सिंचनासाठीच नव्हे, तर म्हैसूर आणि बंगळूरु शहरांना पाणीपुरवठा करण्यासाठी आणि जलविद्युत निर्मितीसाठीही अत्यंत महत्त्वाचे होते. त्या काळात हे भारतातील सर्वात मोठे धरण होते. या धरणाच्या बांधकामासाठी निधी उभारणे हे एक मोठे आव्हान होते, परंतु विश्वेश्वरैया यांनी महाराजांच्या मदतीने आणि कठोर नियोजनाने हे शिवधनुष्य यशस्वीपणे पेलले. या धरणाच्या निर्मितीमुळे म्हैसूर संस्थानाच्या कृषी आणि औद्योगिक विकासाला मोठी चालना मिळाली. हे धरण त्यांच्या अभियांत्रिकी कौशल्याचे आणि दूरदृष्टीचे एक भव्य स्मारक आहे.

हैदराबाद पूर नियंत्रण योजना

१९०८ मध्ये मुसी नदीला आलेल्या भीषण पुरामुळे हैदराबाद शहराचे मोठे नुकसान झाले होते. तत्कालीन निजामाने विश्वेश्वरैया यांना पूर नियंत्रणासाठी उपाययोजना सुचवण्यासाठी आमंत्रित केले. त्यांनी अत्यंत अभ्यासपूर्ण योजना तयार केली, ज्यात दोन मोठ्या धरणांचे (उस्मान सागर आणि हिमायत सागर) बांधकाम आणि शहरासाठी प्रभावी ड्रेनेज सिस्टीमचा समावेश होता. त्यांच्या या योजनेमुळे हैदराबाद शहर भविष्यातील पुरांपासून सुरक्षित झाले आणि तेथील नागरिकांना मोठा दिलासा मिळाला.

स्वयंचलित दरवाजे (Automatic Sluice Gates)

पुणे जिल्ह्यातील खडकवासला धरणासाठी त्यांनी स्वयंचलित दरवाजे (Automatic Sluice Gates) विकसित केले आणि त्याचे पेटंटही घेतले. हे दरवाजे पाण्याच्या पातळीनुसार आपोआप उघडझाप करत, ज्यामुळे धरणातून पाण्याचा योग्य निचरा होत असे आणि धरणाची सुरक्षितताही राखली जात असे. ही त्यांची एक अत्यंत कल्पक आणि दूरदृष्टीची निर्मिती होती, जी आजही अभियांत्रिकी क्षेत्रात एक महत्त्वाचा टप्पा मानली जाते.

म्हैसूरचे दिवान: प्रशासकीय सुधारणा आणि औद्योगिक क्रांती

१९१२ मध्ये म्हैसूर संस्थानाचे महाराजा कृष्णराज वोडेयार चौथे यांनी सर एम. विश्वेश्वरैया यांची दिवान (मुख्य मंत्री) म्हणून नियुक्ती केली. हे पद स्वीकारताना त्यांनी एक अट घातली होती की, त्यांना कामात पूर्ण स्वातंत्र्य असावे. दिवान म्हणून त्यांच्या कार्यकाळात म्हैसूर संस्थानाने अभूतपूर्व प्रगती केली आणि ते एक आदर्श राज्य बनले. त्यांनी केवळ अभियांत्रिकी प्रकल्पांवरच लक्ष केंद्रित केले नाही, तर प्रशासकीय सुधारणा, औद्योगिक विकास, शिक्षण आणि सामाजिक सुधारणांमध्येही मोठे योगदान दिले.

औद्योगिकीकरणाला चालना

विश्वेश्वरैया यांनी म्हैसूरला एक औद्योगिक केंद्र बनवण्याचे स्वप्न पाहिले. त्यांनी अनेक नवीन उद्योग सुरू करण्यास प्रोत्साहन दिले, ज्यात म्हैसूर सँडल ऑइल फॅक्टरी (Mysore Sandal Oil Factory), म्हैसूर सोप फॅक्टरी (Mysore Soap Factory), म्हैसूर आयरन अँड स्टील वर्क्स (आजचे विश्वेश्वरैया आयरन अँड स्टील प्लांट, भद्रावती) आणि बंगळूरु येथील हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) यांसारख्या मोठ्या उद्योगांचा समावेश होता. या उद्योगांमुळे रोजगार निर्मिती झाली आणि राज्याच्या अर्थव्यवस्थेला बळकटी मिळाली. त्यांनी 'औद्योगिक परिषद' (Industrial Conference) स्थापन केली, जी औद्योगिक विकासासाठी धोरणे आखत असे.

शिक्षण क्षेत्रात क्रांती

शिक्षणाचे महत्त्व ते पूर्णपणे जाणत होते. त्यांनी म्हैसूर विद्यापीठाची (University of Mysore) स्थापना केली, जे भारतातील पहिले विद्यापीठ होते ज्याची स्थापना ब्रिटिश भारताच्या बाहेर झाली होती. त्यांनी तांत्रिक आणि व्यावसायिक शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले, कारण त्यांना माहीत होते की, देशाला प्रगती करायची असेल तर सुशिक्षित आणि कुशल मनुष्यबळाची गरज आहे. त्यांनी प्राथमिक शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी अनेक योजना राबवल्या आणि 'फ्री अँड कंपल्सरी एज्युकेशन' (Free and Compulsory Education) या संकल्पनेचे समर्थन केले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे म्हैसूरमध्ये अनेक शाळा आणि महाविद्यालये उघडली गेली.

बँकिंग आणि आर्थिक सुधारणा

आर्थिक स्थिरतेसाठी बँकिंग क्षेत्राचे महत्त्व ओळखून, त्यांनी म्हैसूर बँकेची (Bank of Mysore) स्थापना केली, जी आज स्टेट बँक ऑफ इंडियामध्ये विलीन झाली आहे. या बँकेमुळे लोकांना बचत करण्यास आणि उद्योगांना भांडवल मिळण्यास मदत झाली. त्यांनी राज्याच्या अर्थव्यवस्थेला बळकटी देण्यासाठी अनेक आर्थिक सुधारणा केल्या.

लोकशाही आणि सार्वजनिक सेवा

त्यांनी ग्रामपंचायतींना प्रोत्साहन दिले आणि म्हैसूरची प्रतिनिधी सभा (Representative Assembly) अधिक प्रभावी बनवली. सार्वजनिक सेवांमध्ये कार्यक्षमता आणण्यासाठी त्यांनी अनेक प्रशासकीय सुधारणा केल्या. त्यांच्या कार्यकाळात म्हैसूर हे एक सुशासित आणि प्रगतीशील राज्य म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

“Work, work, work – and keep your country’s interest always in mind.”

- सर एम. विश्वेश्वरैया

राष्ट्रनिर्माणाचे महान कार्य: एक प्रेरणादायी वारसा

सर एम. विश्वेश्वरैया यांचे योगदान केवळ म्हैसूर राज्यापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्यांनी संपूर्ण भारताच्या विकासासाठी मोलाचे मार्गदर्शन केले. त्यांना भारताच्या नियोजन आयोगाचे (Planning Commission) जनक मानले जाते. १९३४ मध्ये त्यांनी 'Planned Economy for India' (भारतासाठी नियोजित अर्थव्यवस्था) नावाचे एक महत्त्वाचे पुस्तक लिहिले. या पुस्तकात त्यांनी भारताच्या आर्थिक विकासासाठी पंचवार्षिक योजनांच्या धर्तीवर एक विस्तृत योजना मांडली होती. स्वातंत्र्योत्तर काळात भारताने पंचवार्षिक योजनांचा अवलंब केला, ज्यात त्यांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव होता.

त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या समित्यांवर काम केले आणि त्यांच्या ज्ञानाचा उपयोग देशाला प्रगतीच्या दिशेने नेण्यासाठी केला. त्यांची सचोटी, कठोर परिश्रम आणि देशासाठी काहीतरी करून दाखवण्याची तळमळ ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची वैशिष्ट्ये होती. ते नेहमी म्हणत असत की, 'वेळेचे पालन करा आणि वेळेचा योग्य वापर करा.' त्यांचे आयुष्य हेच एक उदाहरण होते की, कसे एका व्यक्तीच्या दूरदृष्टीने आणि निष्ठेने संपूर्ण समाजाचे चित्र बदलता येते.

१९५५ मध्ये, भारत सरकारने त्यांच्या अतुलनीय योगदानाची दखल घेऊन त्यांना सर्वोच्च नागरी सन्मान 'भारतरत्न' (Bharat Ratna) देऊन गौरवले. ते भारतरत्न पुरस्कार मिळवणारे पहिले अभियंता होते. त्यांचे निधन १९६२ मध्ये, १०१ वर्षांचे असताना झाले. त्यांच्या निधनानंतरही त्यांचे विचार आणि कार्य आजही आपल्याला प्रेरणा देत आहे.

अभियांत्रिकी आणि सार्वजनिक सेवेचा आदर्श

सर एम. विश्वेश्वरैया यांचे जीवन हे प्रत्येक विद्यार्थ्यासाठी, विशेषतः अभियांत्रिकी आणि सार्वजनिक सेवेत करिअर करू इच्छिणाऱ्यांसाठी एक आदर्श आहे. त्यांच्याकडून आपल्याला अनेक गोष्टी शिकायला मिळतात:

• दूरदृष्टी: त्यांनी नेहमी भविष्याचा वेध घेतला आणि दीर्घकाळ टिकणाऱ्या योजना आखल्या.
• कठोर परिश्रम आणि सचोटी: त्यांचे प्रत्येक काम अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि पूर्ण निष्ठेने केले जात असे.
• समस्या सोडवण्याची वृत्ती: त्यांनी नेहमी समस्यांवर अभिनव उपाय शोधले, मग ती जलव्यवस्थापनाची असो वा औद्योगिक विकासाची.
• शिक्षणाचे महत्त्व: त्यांनी शिक्षणाला विकासाचा आधारस्तंभ मानले आणि त्यासाठी अथक प्रयत्न केले.
• सार्वजनिक सेवा: त्यांनी आपले जीवन देशाच्या सेवेसाठी समर्पित केले.

आजच्या तंत्रज्ञानाच्या युगात, जिथे नवीन शोध आणि नवोपक्रम दररोज होत आहेत, तिथे सर विश्वेश्वरैया यांचे कार्य अधिकच प्रासंगिक ठरते. त्यांनी त्या काळात ज्या समस्यांवर उपाय शोधले, ती आजच्या पिढीसाठी एक आदर्श आहेत की, कशी बुद्धिमत्ता, कल्पकता आणि दृढनिश्चयाने मोठे बदल घडवता येतात. त्यांचा जन्मदिवस 'अभियंता दिन' म्हणून साजरा करणे हे त्यांच्या कार्याला दिलेली खरी आदरांजली आहे. या दिवशी आपण फक्त त्यांचे स्मरण करत नाही, तर त्यांच्या आदर्शांवर चालण्याची आणि एक चांगला नागरिक, एक जबाबदार अभियंता म्हणून देशाच्या प्रगतीमध्ये योगदान देण्याची शपथ घेतो.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• सर एम. विश्वेश्वरैया यांनी स्वतः डिझाइन केलेले 'स्वयंचलित दरवाजे' (Automatic Sluice Gates) हे त्यांच्या अभियांत्रिकी कौशल्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे. त्यांनी या तंत्रज्ञानाचे पेटंटही घेतले होते.
• ते भारतरत्न पुरस्कार मिळवणारे पहिले अभियंता होते, ज्यांनी भारताच्या पायाभूत सुविधांच्या विकासात मोलाचे योगदान दिले.
• त्यांनी १०१ वर्षांहून अधिक आयुष्य जगले आणि शेवटच्या क्षणापर्यंत ते देशाच्या विकासासाठी कार्यरत होते.
• महात्मा गांधींनी त्यांच्याबद्दल म्हटले होते की, 'विश्वेश्वरैया हे असे व्यक्तिमत्व आहेत, ज्यांच्यामध्ये ज्ञानाचा अथांग सागर आहे आणि ज्यांनी आपले जीवन देशाच्या सेवेसाठी समर्पित केले आहे.'
• त्यांच्या सन्मानार्थ, त्यांच्या जन्मदिनाला, म्हणजेच १५ सप्टेंबर रोजी, भारतात 'अभियंता दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

सारांश

भारतरत्न सर एम. विश्वेश्वरैया हे आधुनिक भारताचे खरे शिल्पकार होते. त्यांचे जीवन म्हणजे दूरदृष्टी, कठोर परिश्रम, सचोटी आणि सार्वजनिक सेवेचे प्रतीक आहे. एक अभियंता म्हणून त्यांनी जलव्यवस्थापन आणि पायाभूत सुविधांमध्ये क्रांती घडवली, तर एक प्रशासक म्हणून त्यांनी म्हैसूर राज्याला औद्योगिक आणि शैक्षणिक प्रगतीच्या शिखरावर नेले. त्यांच्या 'Planned Economy for India' या पुस्तकाने भारताच्या आर्थिक नियोजनाला दिशा दिली. १५ सप्टेंबर रोजी अभियंता दिन साजरा करताना, आपण त्यांच्या महान कार्याचे स्मरण करतो आणि त्यांच्या आदर्शांवर चालण्याची प्रेरणा घेतो. विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या जीवनातून शिकून देशाच्या प्रगतीमध्ये योगदान देण्यासाठी कटिबद्ध व्हावे, हीच या महान अभियंत्याला खरी आदरांजली ठरेल.