आधुनिक भारताचे शिल्पकार: सर एम. विश्वेश्वरय्या आणि अभियंता दिन

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो आणि आदरणीय शिक्षकांनो!

आज आपण अशा एका महान व्यक्तिमत्त्वाला आदरांजली वाहणार आहोत, ज्यांनी आपल्या बुद्धिमत्तेने, दूरदृष्टीने आणि अथक परिश्रमाने आधुनिक भारताचा पाया रचला. आपण बोलत आहोत, भारतरत्न सर मोक्षगुंडम विश्वेश्वरय्या यांच्याबद्दल. १५ सप्टेंबर हा त्यांचा जन्मदिवस 'अभियंता दिन' (Engineer's Day) म्हणून साजरा केला जातो. अभियांत्रिकी म्हणजे केवळ इमारती किंवा पूल बांधणे नव्हे, तर समस्या सोडवणे, नवनिर्मिती करणे आणि भविष्याचा वेध घेणे. सर एम. विश्वेश्वरय्या यांनी हेच सिद्ध करून दाखवले. त्यांची दूरदृष्टी, कामावरील निष्ठा आणि नैतिक मूल्ये आजही आपल्याला प्रेरणा देतात. आज गणेशोत्सवाचा पाचवा दिवस आहे आणि या दिवशी आपण निर्मितीचे, कौशल्याचे आणि बुद्धीचे प्रतीक असलेल्या गणपती बाप्पाची आराधना करतो. याच निर्मिती आणि कौशल्याचा गौरव करणारी विश्वकर्मा जयंती देखील याच काळात येते. त्यामुळे, आज सर एम. विश्वेश्वरय्या यांच्या कार्याचे स्मरण करणे हे अत्यंत औचित्यपूर्ण ठरते.

चला तर मग, आधुनिक भारताच्या या महान शिल्पकाराच्या जीवनप्रवासातून एक प्रेरणादायी सफर करूया.

बालपण ते शिक्षण: प्रतिभेची बीजे

सर एम. विश्वेश्वरय्या यांचा जन्म १५ सप्टेंबर १८६१ रोजी कर्नाटकातील (तत्कालीन म्हैसूर संस्थान) कोलार जिल्ह्यातील मुद्दनाहळ्ळी या छोट्याशा गावात झाला. त्यांचे वडील श्रीनिवास शास्त्री संस्कृतचे विद्वान होते आणि आई व्यंकचलम्मा एक कर्तव्यदक्ष गृहिणी होत्या. लहानपणीच वडिलांचे निधन झाल्यामुळे, त्यांच्या कुटुंबावर आर्थिक संकट आले. मात्र, या संकटांनी विश्वेश्वरय्या यांची शिक्षणाची जिद्द कमी केली नाही.

त्यांचे प्राथमिक शिक्षण त्यांच्या गावीच झाले. त्यानंतर ते बंगळूर येथे आपल्या मामांकडे शिक्षणासाठी गेले. बंगळूर येथील सेंट्रल कॉलेजमधून त्यांनी १८८१ मध्ये कला शाखेची पदवी (B.A.) संपादन केली. विशेष म्हणजे, त्यांनी या परीक्षेत अव्वल स्थान पटकावले. त्यानंतर, त्यांची अभियांत्रिकी शिक्षणाची ओढ त्यांना महाराष्ट्रातील पुणे शहरात घेऊन आली. १८८४ मध्ये त्यांनी पुण्याच्या 'कॉलेज ऑफ सायन्स' (College of Science), जे आता 'कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग पुणे' (COEP) म्हणून ओळखले जाते, येथून अभियांत्रिकीची (सिव्हिल इंजिनिअरिंग) पदवी घेतली. येथेही त्यांनी आपल्या बुद्धिमत्तेची चमक दाखवली आणि परीक्षेत प्रथम श्रेणीत उत्तीर्ण होऊन सुवर्णपदक पटकावले. त्यांच्या या शैक्षणिक प्रवासातून त्यांची जिद्द, कठोर परिश्रम आणि असामान्य बुद्धिमत्ता दिसून येते.

दूरदृष्टीचे अभियंता: पाणी आणि विकासाचे शिल्पकार

पदवी प्राप्त केल्यानंतर, सर एम. विश्वेश्वरय्या यांनी १८८४ मध्ये मुंबई सरकारच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागात (Public Works Department) अभियंता म्हणून आपल्या कारकिर्दीला सुरुवात केली. त्यांच्या कामाची सुरुवात नाशिक जिल्ह्यातील सिन्नर तालुक्यात झाली. येथे त्यांनी दख्खनच्या पठारावरील सिंचन प्रणाली सुधारण्यासाठी 'ब्लॉक सिस्टीम' (Block System) नावाचा एक अभिनव जलव्यवस्थापन उपाय विकसित केला. या प्रणालीमुळे पाण्याची बचत होऊन शेती सिंचनाखाली आणणे शक्य झाले. ही पद्धत अत्यंत यशस्वी ठरली आणि तिची दखल ब्रिटिश सरकारनेही घेतली.

"मला अशा समस्या सोडवायला आवडतात ज्यांची उत्तरे कोणालाच माहीत नाहीत." - सर एम. विश्वेश्वरय्या

त्यांच्या अभियांत्रिकी कौशल्याची आणि दूरदृष्टीची अनेक उदाहरणे आहेत:

• खडकवासला धरणाचे स्वयंचलित दरवाजे: पुण्यात खडकवासला धरणावर त्यांनी स्वयंचलित दरवाजे (Automatic Sluice Gates) बसवण्याचे काम केले. हे दरवाजे विशिष्ट पातळीपर्यंत पाणी साठल्यावर आपोआप उघडतात आणि बंद होतात, ज्यामुळे धरणाची साठवण क्षमता वाढते आणि पूर नियंत्रणात मदत होते. हे तंत्रज्ञान त्याकाळी अत्यंत आधुनिक आणि क्रांतिकारक मानले गेले. आज जगात अनेक ठिकाणी हे तंत्रज्ञान वापरले जाते, पण त्याचे जनक सर एम. विश्वेश्वरय्या होते.
• हैदराबाद पूर संरक्षण योजना: १९०८ मध्ये मुशी नदीला आलेल्या भीषण पुरामुळे हैदराबाद शहराचे मोठे नुकसान झाले होते. तेव्हा निजाम सरकारने सर विश्वेश्वरय्या यांना पूर नियंत्रणासाठी उपाययोजना सुचवण्यासाठी बोलावले. त्यांनी मुशी नदीवर दोन मोठे जलाशय (उस्मान सागर आणि हिमायत सागर) बांधून शहराला पुरापासून कायमचे संरक्षण दिले. आजही हे जलाशय हैदराबाद शहराला पाणी पुरवतात आणि पुरापासून वाचवतात.
• कृष्णराज सागर (KRS) धरण: म्हैसूर संस्थानाचे दिवाण होण्यापूर्वी आणि दिवाण असतानाही त्यांनी कृष्णराज सागर धरणाच्या उभारणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. हे धरण कावेरी नदीवर बांधले गेले असून, ते केवळ सिंचनासाठीच नव्हे, तर जलविद्युत निर्मिती आणि पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा यासाठीही महत्त्वाचे ठरले. हे धरण त्यावेळी भारतातील सर्वात मोठे धरण होते आणि त्याच्या बांधकामात अनेक अभियांत्रिकी आव्हाने होती, जी त्यांनी यशस्वीपणे पेलली. या धरणातून निर्माण झालेल्या विजेमुळे म्हैसूर संस्थानात उद्योगधंद्यांना चालना मिळाली.

म्हैसूरचे दिवाण: प्रशासकीय क्रांतीचे प्रणेते

१९०८ मध्ये त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या सेवेतून स्वेच्छानिवृत्ती घेतली. त्यानंतर, १९०९ मध्ये त्यांना म्हैसूर संस्थानाच्या सार्वजनिक बांधकाम विभागाचे मुख्य अभियंता म्हणून नियुक्त करण्यात आले. त्यांच्या कामाची गुणवत्ता आणि दूरदृष्टी पाहून म्हैसूरचे तत्कालीन महाराजा कृष्णराज वोडेयार चौथे यांनी १९१२ मध्ये त्यांची म्हैसूर संस्थानाचे दिवाण (पंतप्रधान) म्हणून नेमणूक केली. दिवाण म्हणून त्यांचा कार्यकाळ (१९१२-१९१९) हा म्हैसूरच्या इतिहासातील 'सुवर्णकाळ' मानला जातो.

दिवाण म्हणून त्यांनी केवळ अभियांत्रिकी प्रकल्पांवर लक्ष केंद्रित केले नाही, तर शिक्षण, उद्योग, बँकिंग आणि सामाजिक सुधारणा अशा अनेक क्षेत्रांमध्ये क्रांती घडवून आणली:

• शिक्षण क्षेत्रात सुधारणा: शिक्षणाचे महत्त्व ओळखून त्यांनी १९१६ मध्ये म्हैसूर विद्यापीठाची स्थापना केली. हे ब्रिटिश भारतातील पहिले विद्यापीठ होते जे सरकारी नियंत्रणाखाली नव्हते. त्यांनी तांत्रिक आणि व्यावसायिक शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले, ज्यामुळे तरुणांना रोजगारक्षम बनण्यास मदत झाली. 'प्रत्येक गावात एक शाळा' हे त्यांचे स्वप्न होते.
• उद्योगधंद्यांना चालना: औद्योगिक विकासाशिवाय कोणताही देश प्रगती करू शकत नाही हे त्यांना माहीत होते. त्यांनी भद्रावती येथे प्रसिद्ध 'म्हैसूर आयर्न अँड स्टील वर्क्स' (आताचा विश्वेश्वरय्या आयर्न अँड स्टील प्लांट) या लोह आणि पोलाद कारखान्याची स्थापना केली. याशिवाय, म्हैसूर सँडल ऑइल फॅक्टरी, साबण कारखाना, काच कारखाना, सिमेंट कारखाना आणि विमान निर्मिती कारखान्याचा (आजच्या हिंदुस्थान एरोनॉटिक्स लिमिटेड - HAL चा पाया) पाया रचला. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे म्हैसूर हे औद्योगिक विकासाचे केंद्र बनले.
• बँकिंग क्षेत्रात योगदान: आर्थिक स्थिरता आणि विकासासाठी बँकिंग प्रणालीचे महत्त्व ओळखून त्यांनी १९१३ मध्ये 'म्हैसूर बँक' (आताची स्टेट बँक ऑफ म्हैसूर) स्थापन केली. यामुळे स्थानिक उद्योजकांना आणि शेतकऱ्यांना आर्थिक सहाय्य मिळू लागले.
• सामाजिक सुधारणा: त्यांनी दारिद्र्य निर्मूलन, आरोग्य सेवा सुधारणे आणि सामाजिक समानता यावरही भर दिला. त्यांनी ग्रामीण भागात स्वच्छता आणि आरोग्य सुविधा पोहोचवण्यासाठी अनेक योजना राबवल्या.
• म्हैसूर आर्थिक परिषद: १९११ मध्ये त्यांनी म्हैसूर आर्थिक परिषदेची स्थापना केली, जी राज्याच्या आर्थिक विकासासाठी धोरणे आखण्याचे काम करत होती.

मूल्याधिष्ठित नेतृत्व: सचोटी आणि समर्पण

सर एम. विश्वेश्वरय्या हे केवळ एक महान अभियंता किंवा प्रशासक नव्हते, तर ते सचोटी, प्रामाणिकपणा आणि नैतिक मूल्यांचे प्रतीक होते. त्यांचे जीवन म्हणजे सार्वजनिक सेवेचा एक आदर्श नमुना होता. त्यांच्या चारित्र्याची काही वैशिष्ट्ये:

• कठोर शिस्त आणि वेळेचे महत्त्व: ते वेळेचे प्रचंड काटेकोर होते. त्यांच्या कामात कधीही दिरंगाई नसे. त्यांना स्वतःला आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांकडूनही तेच अपेक्षित होते.
• प्रामाणिकपणा आणि सचोटी: त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत त्यांनी कधीही नैतिक मूल्यांशी तडजोड केली नाही. एकदा ते रेल्वेने प्रवास करत असताना, त्यांच्या डब्यात एक अनधिकृत प्रवासी बसला. विश्वेश्वरय्या यांनी त्याला तिकीट काढायला लावले, कारण त्यांना सरकारी नियमांचे उल्लंघन मान्य नव्हते. असाच एक किस्सा, म्हैसूरचे दिवाण असताना, त्यांना एका मोठ्या प्रकल्पाच्या शुभारंभासाठी आमंत्रित करण्यात आले होते. कार्यक्रमाच्या ठिकाणी पोहोचल्यावर त्यांना समजले की, त्यांच्या खुर्चीवर ‘सर एम. विश्वेश्वरय्या – दिवाण’ असे लिहिले होते, तर इतर मंत्र्यांच्या खुर्च्यांवर फक्त नावे होती. त्यांना हे विशेष वागणूक देणे मान्य नव्हते. त्यांनी तात्काळ आपल्या खुर्चीवरील 'दिवाण' हे पद काढून टाकण्यास सांगितले, कारण कार्यक्रमात सर्वजण समान आहेत असे त्यांचे मत होते.
• सादगी आणि निस्वार्थ सेवा: त्यांनी नेहमी साधेपणाचे जीवन जगले आणि त्यांचे सर्व प्रयत्न जनतेच्या भल्यासाठी समर्पित केले. त्यांना पदाचा किंवा प्रतिष्ठेचा कधीही मोह नव्हता.
• अखंड कार्य: वयाच्या ९० वर्षांनंतरही ते सक्रिय होते आणि देशाच्या विकासासाठी आपले ज्ञान आणि अनुभव देत राहिले. १९५५ मध्ये त्यांना भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'भारतरत्न' प्रदान करण्यात आला, तेव्हा ते ९४ वर्षांचे होते.

अभियंता दिन: एक चिरंतन प्रेरणा

सर एम. विश्वेश्वरय्या यांच्या १५ सप्टेंबर या जयंती दिनी 'अभियंता दिन' साजरा करण्यामागे एक महत्त्वाचा उद्देश आहे. हा दिवस केवळ त्यांच्या कार्याचे स्मरण करण्यासाठी नाही, तर त्यांच्या दूरदृष्टीने आणि समर्पित भावनेने कार्य करणाऱ्या सर्व अभियंत्यांचा सन्मान करण्यासाठी आहे. तसेच, भविष्यातील पिढ्यांना, विशेषतः विद्यार्थ्यांना अभियांत्रिकी क्षेत्रात येण्यासाठी आणि राष्ट्रनिर्माणात योगदान देण्यासाठी प्रेरित करणे हा या दिवसाचा मुख्य हेतू आहे.

आजच्या तरुण पिढीसाठी सर एम. विश्वेश्वरय्या यांचे जीवन अनेक प्रकारे प्रेरणादायी आहे:

• समस्या सोडवण्याची वृत्ती: त्यांनी नेहमीच समस्यांकडे आव्हाने म्हणून पाहिले आणि त्यावर नाविन्यपूर्ण उपाय शोधले. विद्यार्थ्यांनीही आपल्या आजूबाजूच्या समस्यांवर विचार करून त्यावर वैज्ञानिक आणि तांत्रिक उपाय शोधण्याचा प्रयत्न करावा.
• नाविन्यता आणि संशोधन: त्यांनी वेळोवेळी नवीन तंत्रज्ञान आणि पद्धतींचा अवलंब केला. आजच्या काळातही नवनवीन कल्पना आणि संशोधनाचे महत्त्व अनमोल आहे.
• सार्वजनिक सेवा आणि राष्ट्रप्रेम: त्यांचे सर्व कार्य देशाच्या विकासासाठी आणि जनतेच्या कल्याणासाठी होते. विद्यार्थ्यांनी आपल्या ज्ञानाचा उपयोग समाजाच्या भल्यासाठी कसा करता येईल याचा विचार करावा.
• नैतिकता आणि सचोटी: त्यांच्यासारख्या नेत्यांकडून शिकून विद्यार्थ्यांनी आपल्या जीवनात प्रामाणिकपणा, शिस्त आणि कठोर परिश्रम या मूल्यांना महत्त्व द्यावे.

आजचा भारत हा तंत्रज्ञान आणि विकासाच्या वाटेवर वेगाने प्रगती करत आहे. या प्रगतीमध्ये अभियंत्यांचे योगदान अनमोल आहे. रस्ते, पूल, इमारती, ऊर्जा प्रकल्प, माहिती तंत्रज्ञान, अवकाश संशोधन, संरक्षण ते अगदी रोजच्या वापरातील मोबाईल आणि इंटरनेटपर्यंत सर्वत्र अभियंत्यांचे कौशल्य आणि बुद्धिमत्ता कार्यरत आहे. सर एम. विश्वेश्वरय्या यांनी लावलेल्या दूरदृष्टीच्या रोपट्याचे आज एका विशाल वृक्षात रूपांतर झाले आहे.

विश्वकर्मा जयंती आणि अभियंता दिन हे दोन्ही दिवस आपल्याला निर्मितीचे महत्त्व, कौशल्याचा गौरव आणि आपल्या कामाप्रती असलेल्या समर्पणाची आठवण करून देतात. सर एम. विश्वेश्वरय्या हे खऱ्या अर्थाने आधुनिक भारताचे विश्वकर्मा होते, ज्यांनी आपल्या कल्पकतेने आणि मेहनतीने देशाला एक नवी दिशा दिली.

तुम्हाला माहीत आहे का?

• सर एम. विश्वेश्वरय्या यांनी १९०९ मध्ये ब्रिटिश सरकारच्या सेवेतून स्वेच्छानिवृत्ती घेतली, कारण त्यांना ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या वंशभेदाच्या वृत्तीचा अनुभव आला होता.
• १९१५ मध्ये ब्रिटिश सरकारने त्यांना 'नाइट कमांडर ऑफ द ऑर्डर ऑफ द इंडियन एम्पायर' (KCIE) या पदवीने सन्मानित केले, त्यानंतर त्यांच्या नावासमोर 'सर' ही उपाधी लागली.
• ते म्हैसूरचे दिवाण असताना, त्यांनी सर्व सरकारी कार्यालयांमध्ये 'टाईम रेकॉर्डर्स' (Time Recorders) बसवले, जेणेकरून कर्मचाऱ्यांच्या वेळेचे पालन आणि कामाची शिस्त राखली जाईल.
• त्यांनी 'प्लॅन्ड इकॉनॉमी फॉर इंडिया' (Planned Economy for India) नावाचे पुस्तक लिहिले, ज्यात त्यांनी भारताच्या आर्थिक विकासासाठी एक नियोजनबद्ध दृष्टिकोन मांडला होता.
• १९५५ मध्ये त्यांना भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान 'भारतरत्न' प्रदान करण्यात आला. तेव्हा ते ९४ वर्षांचे होते आणि त्यांनी हा सन्मान विनम्रपणे स्वीकारला.

सारांश

सर एम. विश्वेश्वरय्या यांचे जीवन हे जिद्द, दूरदृष्टी, सचोटी आणि निस्वार्थ सेवेचे उत्तम उदाहरण आहे. ते केवळ एक अभियंता नव्हते, तर एक दूरदृष्टीचे नेते, प्रशासक, शिक्षणतज्ञ आणि आधुनिक भारताचे खरे शिल्पकार होते. त्यांचे अभियांत्रिकी प्रकल्प आजही भारताच्या विकासाचे आधारस्तंभ आहेत, तर त्यांचे प्रशासकीय आणि औद्योगिक विचार आजही आपल्याला मार्गदर्शन करतात. अभियंता दिन साजरा करताना, आपण केवळ एका व्यक्तीचे स्मरण करत नाही, तर विज्ञान, तंत्रज्ञान आणि नाविन्यपूर्ण विचारांच्या सामर्थ्याचा गौरव करतो. त्यांच्या जीवनकार्यातून प्रेरणा घेऊन आपणही आपल्या देशाच्या प्रगतीसाठी कटिबद्ध राहूया. जय हिंद!